Chuyên gia và lao động kỹ thuật nước ngoài là nhóm ngoại kiều đông nhất ở Việt Nam. Theo Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ được tuyển người nước ngoài làm nhà quản lý, giám đốc điều hành, chuyên gia hoặc lao động kỹ thuật, cho những công việc mà lao động Việt Nam chưa đáp ứng được. Họ có mặt ở nhà máy điện tử, cơ khí, dệt may, ở công trường hạ tầng và năng lượng, ở văn phòng tài chính, công nghệ, ở bếp khách sạn và lớp học ngoại ngữ.
Bài này không đi vào thủ tục giấy phép (có danh mục riêng) mà trả lời câu hỏi đứng trước nó: những người này là ai, vì sao họ ở đây, họ sống thế nào, và đồng nghiệp, cấp dưới, quản lý người Việt làm việc cùng họ nên biết gì.
Bốn vị trí mà luật cho phép
Bộ luật Lao động 2019 đặt một nguyên tắc rõ: người nước ngoài vào làm việc ở Việt Nam là để bổ sung cho những chỗ lao động trong nước chưa đáp ứng được, không phải để thay thế. Vì vậy luật chỉ mở bốn loại vị trí: nhà quản lý (người quản lý doanh nghiệp, trưởng bộ phận), giám đốc điều hành (người đứng đầu, điều hành trực tiếp đơn vị trực thuộc), chuyên gia (người có trình độ, kinh nghiệm chuyên sâu trong một lĩnh vực) và lao động kỹ thuật (người được đào tạo kỹ thuật, có kinh nghiệm làm việc trong chuyên ngành).
Tiêu chuẩn cụ thể của từng loại — bằng cấp gì, bao nhiêu năm kinh nghiệm — nằm ở văn bản hướng dẫn và đã được sửa đổi nhiều lần. Điều cần nhớ ở mức nguyên lý: luật không có chỗ cho lao động phổ thông nước ngoài làm những việc người Việt làm được.
Bên cạnh đó là các điều kiện chung với người lao động nước ngoài: đủ 18 tuổi và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; có trình độ chuyên môn, kỹ thuật, tay nghề, kinh nghiệm làm việc; có đủ sức khoẻ; không phải người đang chấp hành hình phạt hoặc chưa được xoá án tích, hoặc đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự; và có giấy phép lao động, trừ những trường hợp thuộc diện miễn. Hợp đồng lao động với người nước ngoài không được dài hơn thời hạn giấy phép lao động.
Có một nhóm nữa hay bị nhầm là "không phải lao động nước ngoài": người được công ty mẹ ở nước ngoài cử sang làm việc tại chi nhánh, công ty con ở Việt Nam trong một thời gian, thường gọi là di chuyển nội bộ doanh nghiệp. Họ vẫn là người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam, vẫn phải đi theo một trong bốn vị trí trên, chỉ khác ở cách xét giấy phép và một số nghĩa vụ đi kèm. Tương tự, chuyên gia sang ngắn ngày để lắp máy, bảo hành, tư vấn cũng cần được xét theo đúng quy định, không mặc nhiên được làm việc chỉ vì thời gian ngắn.
Họ làm ở những ngành nào
Chế tạo, điện tử, cơ khí. Các nhà máy lắp ráp điện tử, linh kiện, cơ khí chính xác ở Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng, Phú Thọ và vùng ven TP.HCM thường có một lớp quản lý và kỹ sư nước ngoài, nhất là ở giai đoạn dựng nhà máy, lắp dây chuyền, chạy thử.
Dệt may, da giày, đồ gỗ. Ngành có lịch sử đầu tư nước ngoài lâu năm ở Đồng Nai, TP.HCM (vùng Bình Dương cũ), có nhiều quản lý sản xuất, kỹ thuật viên chất lượng nước ngoài làm việc nhiều năm, có người đã ở Việt Nam hàng chục năm.
Xây dựng, hạ tầng, năng lượng. Dự án cầu, đường, cảng, nhà máy điện, điện gió, điện mặt trời cần chuyên gia thiết kế, giám sát, vận hành ở giai đoạn đầu. Nhóm này hay ở theo công trình, kể cả ở những vùng xa đô thị như vùng ven biển Khánh Hoà (gồm Ninh Thuận cũ) hay Lâm Đồng (gồm Bình Thuận cũ).
Tài chính, công nghệ, tư vấn. Ở Hà Nội và TP.HCM, văn phòng ngân hàng, công ty công nghệ, công ty kiểm toán, tư vấn có người nước ngoài ở vị trí quản lý hoặc chuyên gia, thường làm cùng đội ngũ Việt đông hơn nhiều.
Khách sạn, ẩm thực, giáo dục. Bếp trưởng, quản lý khách sạn, giáo viên ngoại ngữ, giáo viên trường quốc tế cũng là chuyên gia hoặc lao động kỹ thuật theo nghĩa của luật, và cần giấy tờ như mọi nhóm khác.
Một ngày của một kỹ sư nước ngoài ở khu công nghiệp
Ví dụ giả định. Anh K. là kỹ sư bảo trì máy, được công ty mẹ cử sang một nhà máy ở Bắc Ninh trong ba năm để lắp và chạy dây chuyền mới. Anh thuê một căn hộ ở khu đô thị gần khu công nghiệp, cùng toà với vài đồng nghiệp cùng nước. Sáng xe đưa đón của công ty chở cả nhóm vào nhà máy. Ngày làm việc của anh là đứng cạnh các tổ trưởng người Việt, chỉnh máy, giải thích quy trình qua một phiên dịch viên, rồi dần dần qua vốn tiếng Anh của các kỹ sư trẻ.
Tối, anh ăn ở các quán quanh khu đô thị, thỉnh thoảng cuối tuần lên Hà Nội. Vợ và con nhỏ của anh ở lại nước nhà năm đầu, đến năm thứ hai mới sang, và lúc đó gia đình phải lo thẻ tạm trú cho vợ con, trường cho con, bác sĩ, một căn hộ rộng hơn.
Câu chuyện này lặp lại hàng nghìn lần với các biến thể: một quản lý chất lượng ở Đồng Nai ở một mình suốt mười năm và nói tiếng Việt thạo; một kỹ sư điện gió ở ven biển miền Trung sống trong nhà công vụ cạnh công trường; một giám đốc tài chính ở TP.HCM đưa cả gia đình sang và con học hết tiểu học ở Việt Nam. Điểm chung là họ đến vì một công việc có thời hạn, nhưng nhiều người ở lâu hơn dự định.
Thân nhân đi theo: phần hay bị quên
Mỗi chuyên gia đến cùng gia đình là kéo theo một số ngoại kiều không đi làm: vợ hoặc chồng, con nhỏ, đôi khi cả cha mẹ già. Họ ở theo diện thân nhân của người lao động nước ngoài, với thị thực và thẻ tạm trú mang ký hiệu thăm thân, phụ thuộc vào giấy tờ của người đi làm.
Hệ quả thực tế: khi giấy phép lao động hoặc thẻ tạm trú của người đi làm hết hạn hay chấm dứt, giấy tờ của cả nhà cũng phải xử lý theo. Doanh nghiệp bảo lãnh nên theo dõi hạn của cả gia đình, không chỉ của nhân viên.
Người vợ hoặc chồng đi theo thường không được tự do đi làm nếu không có giấy phép lao động riêng. Nhiều người dành thời gian học tiếng Việt, làm tình nguyện, tham gia các hội cộng đồng của người cùng nước. Đây là nhóm dễ cô đơn nhất trong ngoại kiều, và cũng là nhóm tiếp xúc nhiều nhất với chủ nhà, hàng xóm, cô giáo của con. Một lời hỏi han, một lần chỉ chỗ khám bệnh, chỉ chợ, với họ có giá trị không nhỏ.
Làm việc cùng chuyên gia nước ngoài: những điều người Việt nên biết
Khác biệt chủ yếu đến từ tổ chức, không từ quốc tịch. Cách họp, cách báo cáo, cách ra quyết định của một chuyên gia thường phản ánh văn hoá của công ty mẹ và nghề của họ nhiều hơn là quốc tịch. Hai chuyên gia cùng nước có thể làm việc rất khác nhau. Gán nhận xét theo quốc tịch dễ dẫn tới hiểu lầm.
Ngôn ngữ là chỗ nghẽn lớn nhất. Phần lớn sự cố giữa chuyên gia và đội ngũ Việt bắt đầu từ một câu hiểu sai qua phiên dịch. Ghi lại các thống nhất quan trọng bằng văn bản song ngữ, nhắc lại điều vừa thống nhất bằng lời của chính mình trước khi kết thúc buổi họp, giảm được nhiều rắc rối.
Chuyển giao là một phần của công việc. Vì luật đặt người nước ngoài vào vị trí người Việt chưa đáp ứng được, nhiều doanh nghiệp gắn mỗi chuyên gia với một hoặc vài người Việt học việc để dần thay thế. Người Việt được giao vai này nên chủ động: hỏi lý do của từng thao tác, xin tài liệu, ghi chép.
Giấy tờ của họ có hạn. Đồng nghiệp người Việt không phải lo giấy tờ cho chuyên gia, nhưng nên biết rằng một chuyên gia có thể phải rời đi khi giấy phép hết hạn mà chưa kịp gia hạn. Kế hoạch dự án không nên dựa hoàn toàn vào một người nước ngoài duy nhất.
Khi hợp đồng kết thúc: về nước, chuyển việc hay ở lại
Phần lớn chuyên gia đến Việt Nam với một hợp đồng có thời hạn, và phần lớn rời đi khi hợp đồng kết thúc. Nhưng con đường sau đó khá đa dạng, và mỗi con đường kéo theo một việc giấy tờ khác.
Người về nước cần được doanh nghiệp làm thủ tục chấm dứt theo đúng quy định: thu hồi hoặc báo chấm dứt giấy phép lao động, báo cơ quan xuất nhập cảnh về việc người được bảo lãnh không còn làm việc, thanh toán đủ lương, thưởng, quyết toán thuế. Một chuyên gia rời đi mà công ty quên báo, thẻ tạm trú theo diện công ty vẫn "treo" tên công ty là chuyện xảy ra không hiếm.
Người chuyển sang công ty khác ở Việt Nam không mang theo được giấy phép lao động cũ như một tấm thẻ dùng chung. Công ty mới phải làm hồ sơ cho vị trí mới, và thẻ tạm trú theo diện lao động cũng phải đổi bên bảo lãnh. Khoảng thời gian chuyển tiếp giữa hai công ty là lúc dễ bị hở giấy tờ nhất.
Người ở lại lâu dài thường vì một lý do ngoài công việc: kết hôn với người Việt, con đã quen trường, hoặc đơn giản là thích cuộc sống ở đây. Khi đó đường cư trú có thể chuyển từ diện lao động sang diện thăm thân (nếu có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam), diện đầu tư (nếu mở doanh nghiệp riêng), và về lâu dài có người đủ điều kiện xin thường trú. Mỗi lần chuyển diện là một thủ tục riêng, nên lên kế hoạch trước khi hợp đồng cũ hết hạn, không đợi đến tuần cuối.
Với doanh nghiệp, ngày chuyên gia rời đi cũng là ngày kiểm tra xem việc chuyển giao đã thật sự xong chưa: quy trình đã viết ra chưa, người Việt kế nhiệm đã tự làm được chưa. Một chuyên gia giỏi để lại một đội ngũ không cần đến mình nữa; đó là cách nhìn mà cả hai bên nên chia sẻ ngay từ ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được làm công nhân phổ thông ở Việt Nam không?
Theo Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ được tuyển người nước ngoài vào vị trí nhà quản lý, giám đốc điều hành, chuyên gia hoặc lao động kỹ thuật, cho công việc lao động Việt Nam chưa đáp ứng được. Vị trí lao động phổ thông không nằm trong bốn loại này.
Chuyên gia và lao động kỹ thuật khác nhau thế nào?
Về nguyên lý, chuyên gia là người có trình độ và kinh nghiệm chuyên sâu trong một lĩnh vực, thường có bằng đại học trở lên và nhiều năm làm việc; lao động kỹ thuật là người được đào tạo kỹ thuật hoặc chuyên ngành và có kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực đó. Tiêu chuẩn cụ thể nằm ở văn bản hướng dẫn và đã thay đổi nhiều lần.
Chuyên gia nước ngoài có cần học tiếng Việt không?
Luật không bắt buộc. Thực tế phần lớn chuyên gia làm việc bằng tiếng Anh hoặc tiếng mẹ đẻ qua phiên dịch. Những người ở lâu thường học tiếng Việt cơ bản để đi chợ, giao tiếp với hàng xóm, và điều đó giúp họ hoà nhập, làm việc với tổ sản xuất tốt hơn rõ rệt.
Gia đình chuyên gia nước ngoài ở Việt Nam theo diện gì?
Vợ, chồng, con nhỏ của người lao động nước ngoài thường được bảo lãnh ở theo diện thăm thân, có thị thực hoặc thẻ tạm trú mang ký hiệu tương ứng. Giấy tờ của họ phụ thuộc vào giấy tờ của người đi làm, nên khi người đi làm nghỉ việc hay hết hạn, cả gia đình cần xử lý giấy tờ theo.
Chuyên gia nước ngoài có đóng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam không?
Người lao động nước ngoài làm việc theo hợp đồng ở Việt Nam thuộc một số diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định hiện hành, trừ một số trường hợp loại trừ như di chuyển nội bộ doanh nghiệp. Quy định này đã thay đổi theo thời gian, nên doanh nghiệp nên kiểm tra với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Đồng nghiệp người Việt có nên hỏi chuyên gia nước ngoài về giấy tờ của họ không?
Không cần và cũng không nên hỏi chi tiết, vì đó là thông tin cá nhân. Việc theo dõi giấy phép lao động, thẻ tạm trú là trách nhiệm của bộ phận nhân sự và người sử dụng lao động. Đồng nghiệp chỉ cần biết thời gian dự kiến chuyên gia làm việc ở đơn vị để lên kế hoạch chuyển giao.