Với người nước ngoài làm dâu, làm rể trong một gia đình Việt, những năm đầu khó nhất thường không phải giấy tờ mà là ba chuyện: gọi mọi người thế nào cho đúng vai, hiểu những ngày quan trọng như Tết và đám giỗ, và quen với bữa cơm chung nhiều người. Người Việt trong cặp đôi là cầu nối quan trọng nhất: giải thích trước, dịch cả ý lẫn lời, và đỡ lời khi bạn đời lúng túng.
Bài này viết cho cả hai phía: người nước ngoài đọc được tiếng Việt, và gia đình Việt có thêm thành viên đến từ nơi khác. Nếp nhà ở mỗi vùng, mỗi gia đình mỗi khác, nên những gì dưới đây là khung chung để bắt đầu nói chuyện với nhau, không phải luật phải theo.
Xưng hô theo vai, không theo tuổi
Điều làm người nước ngoài bối rối nhất là trong gia đình Việt, cách gọi phụ thuộc vào vai vế chứ không phụ thuộc vào tuổi thật. Một người em dâu lớn tuổi hơn anh chồng vẫn gọi anh chồng là anh, gọi chị dâu là chị. Con của anh trai chồng, dù chỉ kém mình vài tuổi, vẫn gọi mình là thím, vì mình là vợ của chú các cháu.
Cách gọi còn khác theo bên nội, bên ngoại và theo miền. Anh trai của bố là bác, em trai của bố là chú; anh em trai của mẹ ở miền Bắc gọi là bác và cậu, ở miền Nam thường đều gọi là cậu. Vợ của chú là thím, vợ của cậu là mợ. Người miền Nam hay gọi theo thứ trong nhà: anh Hai là con trưởng, chị Ba là con thứ hai. Người nước ngoài thường thấy cách gọi theo thứ dễ nhớ hơn.
Cách học nhanh nhất là để người bạn đời vẽ một sơ đồ gia đình đơn giản, ghi bên cạnh mỗi người cách mình nên gọi họ và cách họ sẽ gọi mình. Trước các dịp đông người, xem lại sơ đồ một lượt. Gọi sai không phải chuyện lớn; phần lớn người lớn tuổi rất vui khi thấy con dâu, con rể nước ngoài cố gọi đúng.
Còn một lớp nữa là cách xưng của chính mình. Với bố mẹ chồng hoặc vợ, người Việt xưng con và gọi bố mẹ hoặc ba má. Người nước ngoài quen gọi bố mẹ vợ, chồng bằng tên có thể thấy ngượng ở bước này, nhưng chỉ cần nói con thay vì một đại từ trung tính là gia đình đã cảm thấy gần hơn nhiều.
Bảng gọi nhanh trong nhà chồng hoặc nhà vợ
Bảng dưới là cách gọi phổ biến ở miền Bắc và miền Nam, từ góc của người con dâu hoặc con rể. Mỗi gia đình có thể khác; hỏi người bạn đời để chỉnh cho đúng nhà mình.
| Người trong gia đình | Con dâu, con rể gọi | Họ thường gọi lại |
|---|---|---|
| Bố mẹ của chồng hoặc vợ | Bố mẹ, ba má, thầy u tuỳ vùng; xưng con | Con, hoặc gọi tên |
| Anh, chị của chồng hoặc vợ | Anh, chị; xưng em | Em, hoặc gọi tên |
| Em của chồng hoặc vợ | Gọi tên hoặc em; xưng anh, chị theo vai của bạn đời | Anh, chị (theo vai, không theo tuổi) |
| Ông bà của chồng hoặc vợ | Ông, bà; xưng cháu | Cháu |
| Anh, chị, em của bố mẹ chồng hoặc vợ | Bác, chú, cô, dì, cậu, mợ, thím tuỳ vai; xưng cháu | Cháu |
| Con của anh chị em chồng hoặc vợ | Gọi tên hoặc cháu | Thím, mợ, chú, dượng, bác tuỳ vai và tuỳ vùng |
Nếu chưa chắc, an toàn nhất là để người bạn đời giới thiệu trước: đây là chú Ba, đây là cô Út. Người nước ngoài chỉ cần lặp lại cách gọi đó.
Ngày Tết: mấy ngày, làm gì, đi đâu
Tết Nguyên đán là dịp gia đình Việt đông đủ nhất trong năm và cũng là lúc người làm dâu, làm rể được chú ý nhất. Không khí bắt đầu từ trước Tết vài tuần với việc dọn nhà, sắm sửa, rồi những ngày cuối năm có lễ cúng ông Công ông Táo, chợ Tết, gói bánh chưng hoặc bánh tét, mâm cơm tất niên.
Ba ngày đầu năm thường dành cho việc đi thăm và chúc Tết. Nhiều gia đình theo nếp mùng một nhà nội hoặc nhà chồng, mùng hai nhà ngoại hoặc nhà vợ, mùng ba thầy cô, bạn bè; mỗi nơi có thể khác. Lì xì là phong bao đỏ có tiền mừng tuổi, thường người lớn cho trẻ con và người đã đi làm cho cha mẹ, ông bà. Người nước ngoài đã có gia đình được kỳ vọng tham gia việc lì xì cho các cháu cùng bạn đời.
Những lời chúc ngắn như Chúc mừng năm mới, Chúc ông bà sống lâu, Chúc cháu học giỏi đủ để làm ấm lòng người lớn. Học trước vài câu, nói bằng tiếng Việt dù chưa chuẩn, hiệu quả hơn mọi món quà.
Có vài kiêng cữ dân gian một số gia đình còn giữ trong ngày mùng một, như không quét nhà, không nói chuyện buồn, không cãi nhau. Người nước ngoài không cần tin, chỉ cần biết để không vô tình làm người lớn trong nhà phiền lòng. Nếu không chắc, hỏi người bạn đời trước khi làm việc gì khác thường.
Đám giỗ: vai trò của con dâu, con rể
Đám giỗ là ngày tưởng nhớ người đã mất trong gia đình, tổ chức theo ngày mất âm lịch hằng năm. Với nhiều gia đình Việt, đám giỗ ông bà, cha mẹ quan trọng không kém Tết: con cháu về đông đủ, làm mâm cỗ, thắp hương trước bàn thờ, rồi cùng ăn.
Con dâu thường cùng mẹ chồng và các chị em lo bếp từ sớm; con rể thường cùng các anh em bày bàn, tiếp khách, có khi đi đón người lớn tuổi. Không ai đòi người nước ngoài phải làm thành thạo ngay. Chỉ cần có mặt sớm, hỏi mình giúp được việc gì, mặc quần áo kín đáo, màu nhã, là đã đúng tinh thần ngày giỗ.
Thắp hương trước bàn thờ là cử chỉ tưởng nhớ. Người nước ngoài có niềm tin khác có thể cúi đầu đứng trước bàn thờ thay cho việc cầm hương, và nên nói trước với bạn đời để gia đình hiểu. Phần lớn gia đình Việt tôn trọng điều này nếu được giải thích nhẹ nhàng; điều làm người lớn buồn là sự thờ ơ, không phải sự khác biệt.
Một gợi ý: nhờ người bạn đời kể về người được giỗ, ông bà là ai, sống thế nào. Khi ngồi vào mâm, người nước ngoài có thể hỏi một câu về người đã mất. Câu hỏi ấy thường mở ra những câu chuyện gia đình mà chính con cháu trong nhà cũng ít khi nghe, và là cách nhanh nhất để được coi là người trong nhà.
Bữa cơm hằng ngày và những câu hỏi riêng tư
Mời cơm trước khi ăn. Trong nhiều gia đình, con cháu mời ông bà, bố mẹ trước khi cầm đũa: con mời bố mẹ ăn cơm. Người nước ngoài học câu này là đã đi được nửa đường.
Gắp thức ăn cho nhau. Người lớn hay gắp thức ăn vào bát của con dâu, con rể như một cách thể hiện quan tâm. Nếu không ăn được món nào, nhận rồi để lại một chút thường dễ chịu hơn từ chối thẳng; về lâu dài nhờ bạn đời nói với gia đình về món mình không ăn.
Mời rượu. Ở nhiều vùng, đàn ông trong họ mời rượu con rể như lời chào đón. Không uống được thì nói rõ từ đầu, có thể nâng ly nước thay. Người Việt bạn đời nên chủ động nói đỡ để không ai bị ép.
Câu hỏi về lương, tuổi, con cái. Người lớn hỏi lương bao nhiêu, bao giờ có con, sao chưa có cháu trai. Với họ đó là quan tâm, không phải tò mò ác ý. Người nước ngoài có thể cười và trả lời chung, hoặc để bạn đời trả lời giúp; không cần giải thích quan niệm riêng tư.
Khoảng riêng. Ở chung với bố mẹ chồng hoặc vợ, người nước ngoài có thể thấy thiếu khoảng riêng: cửa phòng hay được mở, việc nhà được góp ý. Đây là chuyện hai vợ chồng nên thống nhất trước rồi người Việt đứng ra nói với gia đình mình.
Người Việt trong cặp đôi: làm cầu nối thế nào
Gánh nặng lớn nhất trong những năm đầu thật ra nằm ở người Việt. Họ phải dịch lời, dịch cả ý ngầm của bố mẹ, của bạn đời, và giữ cho không ai thấy mình bị coi thường. Một nguyên tắc nhiều cặp thấy hữu ích: người nào nói chuyện với gia đình mình. Người Việt nói với bố mẹ mình về những điều bạn đời thấy khó; người nước ngoài nói với gia đình mình ở bên kia về những điều người Việt thấy khó.
Báo trước luôn tốt hơn giải thích sau. Trước một đám giỗ, nói cho bạn đời biết ai sẽ đến, sẽ có gì, mình mong họ làm gì. Trước khi bố mẹ đến ở chơi, nói với bố mẹ về thói quen của bạn đời: ăn chay, không uống rượu, cần ngủ trưa.
Đừng biến bạn đời thành người phải tự lo trong một bữa cơm hai mươi người nói tiếng Việt. Ngồi cạnh, dịch nhanh những câu quan trọng, kéo họ vào câu chuyện. Và khi bố mẹ, họ hàng có câu đùa về người nước ngoài khiến bạn đời không vui, người Việt nên nhẹ nhàng nói ra, vì im lặng sẽ bị hiểu là đồng tình.
Học tiếng Việt là cây cầu bền nhất. Không cần nói giỏi; chỉ cần đủ để chào hỏi, mời cơm, hỏi thăm sức khoẻ ông bà, là quan hệ với gia đình đã đổi khác. Cùng nhau đặt một mục tiêu nhỏ cho mỗi dịp Tết là cách nhiều cặp duy trì được việc học.
Gia đình Việt đón con dâu, con rể nước ngoài: những điều nên tránh
Phía gia đình Việt cũng có phần việc của mình. Phần lớn va chạm không đến từ ác ý mà từ thói quen nói năng chưa nghĩ tới người nghe là ai. Vài điều nên tránh:
- Gọi con dâu, con rể bằng nhãn quốc tịch thay vì bằng tên, kể cả khi nói đùa với hàng xóm. Một cái tên được gọi đúng là lời chào đón rõ nhất.
- Đem người đó ra so với con dâu, con rể người Việt khác trong họ, hoặc gán cho họ tính nết của cả một dân tộc. Mỗi người là một người.
- Hỏi họ về chính trị, chiến tranh, quan hệ giữa hai nước trong bữa cơm. Đó không phải chuyện của một gia đình đang làm quen nhau.
- Ép ăn, ép uống để thử lòng. Người không ăn được món nào hay không uống rượu không phải là người khó gần.
- Nói về họ trước mặt họ bằng tiếng Việt, nghĩ rằng họ không hiểu. Nhiều người hiểu nhiều hơn mình tưởng, và cảm nhận được giọng điệu dù không hiểu chữ.
- Quyết định thay họ những việc của vợ chồng, như sinh con lúc nào, đặt tên con thế nào, ở chung hay ở riêng, mà không hỏi ý.
Những điều này nghe đơn giản nhưng chính chúng làm nên cảm giác được là người nhà hay mãi là khách. Người làm dâu, làm rể nước ngoài thường nhớ rất lâu ai là người đầu tiên trong họ gọi đúng tên mình.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có bắt buộc phải theo tôn giáo, tín ngưỡng của gia đình Việt không?
Không. Luật Việt Nam bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người, và nhiều gia đình Việt có thành viên theo các niềm tin khác nhau. Điều gia đình mong thường là sự tôn trọng khi có mặt ở những dịp như đám giỗ, Tết, không phải sự thay đổi niềm tin.
Con dâu nước ngoài có phải ở chung với bố mẹ chồng không?
Không có quy định nào như vậy. Ở chung hay ở riêng là thoả thuận của mỗi gia đình. Nhiều cặp ở riêng nhưng về thăm đều đặn, đặc biệt dịp Tết và đám giỗ. Điều quan trọng là vợ chồng thống nhất trước rồi người Việt nói với bố mẹ mình.
Người nước ngoài có nên mặc áo dài ngày Tết không?
Nhiều gia đình rất vui khi con dâu nước ngoài mặc áo dài ngày Tết, hay con rể mặc áo dài nam trong lễ cưới, ngày giỗ lớn. Đây không phải bắt buộc. Quần áo kín đáo, sạch sẽ, màu nhã là đủ lịch sự cho mọi dịp gia đình.
Gia đình hai bên không nói chung ngôn ngữ thì làm sao gặp gỡ?
Người Việt và người nước ngoài trong cặp đôi làm phiên dịch cho hai bên. Nên chọn những hoạt động ít phải nói nhiều như cùng nấu ăn, đi chợ, đi dạo, xem ảnh gia đình. Chuẩn bị trước vài câu chào hỏi của mỗi bên bằng tiếng bên kia giúp không khí cởi mở hơn rất nhiều.
Con dâu nước ngoài muốn đón Tết ở nước mình thì có được không?
Đó là chuyện thoả thuận giữa hai vợ chồng và hai gia đình. Nhiều cặp luân phiên: năm đón Tết ở Việt Nam, năm về nước kia vào dịp lễ lớn của bên đó. Nói với bố mẹ từ sớm, giải thích rõ lý do, sẽ tránh được cảm giác bị bỏ rơi trong những ngày đoàn tụ.
Có nên nhờ người khác dạy tiếng Việt cho bạn đời thay vì tự dạy không?
Thường là nên. Dạy ngôn ngữ cho người thân dễ gây căng thẳng, và người Việt không quen giải thích ngữ pháp, thanh điệu. Có lớp học hoặc giáo viên riêng, còn người bạn đời làm việc khác: nói chuyện bằng tiếng Việt vài phút mỗi ngày và khen khi bạn đời thử.