Tính đến thời điểm viết, luật Việt Nam chưa có loại thị thực riêng cho người nước ngoài nghỉ hưu. Người về hưu muốn sống lâu ở Việt Nam thường đi theo một trong vài đường: thị thực điện tử hoặc miễn thị thực theo quốc tịch cho những đợt ở ngắn, thẻ tạm trú thăm thân khi có vợ, chồng hoặc con là công dân Việt Nam, giấy miễn thị thực khi là người gốc Việt hoặc thân nhân của họ, và diện đầu tư trong một số trường hợp.
Nhóm này không đông nhưng dễ thấy ở Đà Nẵng, Hội An (thuộc Đà Nẵng), Nha Trang (Khánh Hoà), Đà Lạt và Phan Thiết (cùng thuộc Lâm Đồng), Vũng Tàu (nay thuộc TP.HCM) và các khu dân cư quen người nước ngoài ở Hà Nội, TP.HCM. Bài này nói họ là ai, những đường cư trú họ đang dùng và giới hạn của từng đường, chuyện y tế và tuổi già ở xứ người, và những việc mà chủ nhà, hàng xóm, gia đình Việt bên cạnh họ nên biết.
Họ là ai và vì sao chọn Việt Nam
Người nước ngoài nghỉ hưu ở Việt Nam không phải một nhóm đồng nhất. Có người từng làm chuyên gia ở Việt Nam nhiều năm, quen nơi này, nghỉ hưu thì ở lại. Có người cưới vợ hoặc chồng Việt, về hưu thì theo người bạn đời về sống gần gia đình bên ấy. Có người gốc Việt cầm hộ chiếu nước ngoài, về già muốn trở lại quê. Và có người chưa từng gắn bó gì với Việt Nam, đến du lịch vài lần rồi quyết định sống ở một thành phố biển.
Lý do họ chọn Việt Nam thường là một tổ hợp: khí hậu ấm (với người từ nước lạnh), món ăn, nhịp sống, sự thân thiện của hàng xóm, chi phí sinh hoạt thấp hơn quê nhà, và với nhiều người là gia đình. Ít ai chọn chỉ vì một lý do, và cũng ít ai ở mãi một nơi: nhiều người chia năm thành hai mùa, nửa năm ở Việt Nam, nửa năm về nước hoặc đi nơi khác.
Hiểu đúng nhóm này giúp người Việt bên cạnh đối xử đúng. Một ông cụ về hưu không phải "khách du lịch giàu có"; nhiều người sống bằng lương hưu cố định, tính toán chi tiêu từng tháng, rất nhạy với chuyện tiền thuê nhà tăng hay chi phí khám bệnh.
Các đường cư trú người về hưu đang dùng
Vì không có thị thực hưu trí, mỗi người về hưu đi theo đường phù hợp với hoàn cảnh riêng. Bảng dưới đặt các đường cạnh nhau ở mức nguyên lý; điều kiện cụ thể và thời hạn từng loại cần tra ở thời điểm làm.
| Đường cư trú | Dành cho ai | Giới hạn cần biết |
|---|---|---|
| Thị thực điện tử | Công dân mọi nước, theo luật sửa đổi năm 2023 | Thời hạn có giới hạn; ở lâu hơn thì phải xuất cảnh hoặc làm lại theo quy định; mục đích phải đúng |
| Miễn thị thực theo quốc tịch | Công dân một số nước được Việt Nam miễn thị thực đơn phương hoặc theo hiệp định | Mỗi lần nhập cảnh chỉ được ở một số ngày nhất định, danh sách nước thay đổi theo thời kỳ |
| Thẻ tạm trú thăm thân | Người có vợ, chồng hoặc con là công dân Việt Nam | Phụ thuộc vào quan hệ gia đình và người bảo lãnh |
| Giấy miễn thị thực | Người gốc Việt định cư ở nước ngoài và vợ, chồng, con của họ | Mỗi lần nhập cảnh vẫn có thời hạn tạm trú; phải còn hạn hộ chiếu |
| Diện đầu tư | Người góp vốn, đầu tư theo Luật Đầu tư 2020 | Phải là hoạt động đầu tư thật, có điều kiện về vốn, ngành nghề; không phải đường dành cho người chỉ muốn ở |
Có người về hưu sống nhiều năm bằng cách nối các thị thực ngắn hạn, xuất cảnh rồi nhập cảnh lại. Đây là việc làm được theo luật khi mục đích nhập cảnh đúng, nhưng không phải là một quyền được bảo đảm: cơ quan xuất nhập cảnh có thể xem xét mục đích thật của những lần nhập cảnh liên tiếp. Người về hưu không có quan hệ gia đình với người Việt cần hiểu rằng đường cư trú của mình mỏng hơn các nhóm khác và nên luôn có phương án dự phòng.
Y tế và tuổi già ở xứ người
Với người về hưu, y tế là câu hỏi lớn nhất, lớn hơn cả giấy tờ. Ở các thành phố lớn có bệnh viện và phòng khám quen phục vụ người nước ngoài; ở thành phố nhỏ, việc khám chuyên khoa, phẫu thuật, điều trị dài ngày thường phải đi xa.
Bảo hiểm là chỗ khó. Người nước ngoài cao tuổi thường khó mua bảo hiểm sức khoẻ quốc tế mới, hoặc phải chấp nhận nhiều điều kiện loại trừ. Không ít người sống ở Việt Nam mà không có bảo hiểm nào, tự trả mọi chi phí. Gia đình Việt có người thân nước ngoài cao tuổi nên cùng họ tính trước: bảo hiểm nào đang còn, cơ sở khám nào gần nhà, ai đi cùng khi phải nhập viện, thuốc thường dùng có mua được ở Việt Nam không.
Người về hưu sống một mình cần một "người liên lạc khẩn cấp" ở Việt Nam: một người hàng xóm, chủ nhà, đồng hương, có số điện thoại của người thân ở nước nhà và biết họ đang dùng thuốc gì. Nghe thì đơn giản, nhưng khi một ông cụ ngã trong căn hộ thuê, người đầu tiên phát hiện và gọi 115 thường là chủ nhà hoặc người hàng xóm, không phải ai khác.
Và có những chuyện không ai muốn nói: người nước ngoài qua đời ở Việt Nam. Việc khai tử, báo cơ quan đại diện nước họ, đưa thi hài hoặc tro cốt về nước hay an táng tại chỗ đều có thủ tục riêng và cần người thân quyết định. Danh mục "Khi người nước ngoài gặp sự cố ở Việt Nam" đi vào các bước. Ở đây chỉ nhắc: người về hưu nên để lại bằng văn bản ý nguyện của mình và thông tin liên lạc của gia đình, để người ở lại không phải đoán.
Chủ nhà cho người nước ngoài cao tuổi thuê: những điều nên làm
Khai báo tạm trú như mọi khách thuê. Tuổi tác không thay đổi nghĩa vụ. Chủ nhà khai báo tạm trú khi người thuê dọn vào và khi họ trở lại sau mỗi chuyến đi xa.
Xin thông tin liên lạc khẩn cấp. Số điện thoại của một người thân ở nước nhà và một người quen ở Việt Nam, ghi vào hợp đồng hoặc một tờ giấy riêng. Đây là điều mà chính người thuê thường cảm ơn sau này.
Để ý những thay đổi. Không phải theo dõi, mà là để ý như với một người hàng xóm lớn tuổi: mấy ngày không thấy ra vào, đèn sáng cả đêm, thư từ chất đống. Gõ cửa hỏi thăm một câu có khi là việc cứu người.
Nhà ở an toàn cho người già. Cầu thang có tay vịn, nhà tắm chống trơn, ổ điện an toàn. Với khách thuê cao tuổi, căn hộ có thang máy hoặc phòng tầng trệt phù hợp hơn căn nhà nhiều tầng.
Hợp đồng rõ khi người thuê vắng lâu. Người về hưu hay đi theo mùa. Hợp đồng nên ghi rõ việc giữ nhà khi vắng, đồ đạc để lại, cách thanh toán, và việc chấm dứt khi người thuê không thể quay lại vì lý do sức khoẻ.
Bạn bè, hàng xóm và chuyện cô đơn khi về già ở xứ người
Người về hưu ở Việt Nam có nhiều thời gian hơn mọi nhóm ngoại kiều khác, và chính vì thế dễ cô đơn hơn. Không có đồng nghiệp, không có con đi học để quen phụ huynh, nhiều người chỉ có vài người bạn cùng nước gặp nhau ở quán quen mỗi tuần.
Những người sống vui ở Việt Nam lâu năm thường có một vài điểm chung: họ học tiếng Việt đủ để nói chuyện với hàng xóm, họ có một việc đều đặn để làm (dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ con trong xóm, tham gia nhóm làm sạch bãi biển, chơi cờ với các ông trong khu phố), và họ có ít nhất một người Việt mà họ tin để hỏi khi có việc. Gia đình có người thân nước ngoài cao tuổi, chủ nhà, hàng xóm đều có thể là người ấy.
Một khía cạnh ít được nói là khoảng cách với gia đình ruột ở nước nhà. Khi người về hưu ốm nặng, con cháu ở xa không thể có mặt ngay; quyết định y tế đôi khi phải đưa ra qua điện thoại. Những gia đình đã bàn trước — ai được quyết định thay khi người già không tự quyết được, ý nguyện về điều trị, về việc có trở về nước hay không — sẽ đỡ rối hơn nhiều khi chuyện xảy ra.
Với người Việt bên cạnh, mời một người về hưu nước ngoài đến ăn cơm ngày Tết, rủ đi chợ, hỏi thăm khi trời bão là những việc nhỏ nhưng thường được nhớ rất lâu. Ngoại kiều về già không cần được đối xử như khách, chỉ cần được đối xử như hàng xóm.
Lời mời "làm thị thực hưu trí": kịch bản và cách kiểm
Vì không có thị thực hưu trí, khoảng trống này dễ bị lợi dụng. Kịch bản quen thuộc: một người hoặc một nhóm tự giới thiệu là có thể "làm thẻ cư trú dài hạn cho người về hưu", "thẻ năm năm không cần điều kiện", đòi trả trước một khoản và giữ hộ chiếu để "đi làm". Có trường hợp người nước ngoài nhận về một tấm thẻ trông giống thật, đến khi xuất cảnh mới biết là giả, hoặc là thẻ được cấp theo một diện không đúng với hoàn cảnh của họ, như diện lao động cho một công ty mà họ chưa từng làm việc.
Cách kiểm đơn giản: hỏi rõ thẻ đó theo diện gì, ký hiệu gì, ai là người bảo lãnh. Nếu câu trả lời là một công ty mà người về hưu không làm việc, hay một khoản "góp vốn" mà họ không hề tham gia điều hành, thì đó là khai sai mục đích, và rủi ro rơi lên chính người cầm thẻ. Mọi thủ tục cư trú hợp pháp đều có thể tra trên cổng dịch vụ công và trang của Cục Quản lý xuất nhập cảnh; người về hưu và gia đình nên tự đọc hoặc hỏi trực tiếp cơ quan xuất nhập cảnh trước khi trả tiền cho bất kỳ ai.
Người Việt bên cạnh — vợ, chồng, con, chủ nhà — có thể giúp nhiều nhất bằng cách đọc giấy tờ bằng tiếng Việt thay cho người nước ngoài, và nói thẳng khi thấy một lời mời có dấu hiệu đáng ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có thị thực hưu trí cho người nước ngoài không?
Tính đến thời điểm viết, Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam chưa có loại thị thực riêng cho người nghỉ hưu. Người về hưu đi theo các đường khác như thị thực điện tử, miễn thị thực theo quốc tịch, thẻ tạm trú thăm thân hoặc giấy miễn thị thực nếu là người gốc Việt và thân nhân.
Người nước ngoài nghỉ hưu có vợ Việt thì ở theo diện nào?
Người nước ngoài có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam có thể được cấp thị thực và thẻ tạm trú diện thăm thân do người vợ hoặc chồng bảo lãnh. Sau thời gian tạm trú đủ điều kiện, một số người có thể xin thường trú. Đây là đường cư trú vững nhất cho người về hưu có gia đình Việt.
Người về hưu nước ngoài có được dùng bảo hiểm y tế Việt Nam không?
Bảo hiểm y tế ở Việt Nam chủ yếu gắn với người lao động, học sinh và công dân theo hộ gia đình; người nước ngoài về hưu không đi làm thường không thuộc các diện này. Phần lớn dùng bảo hiểm sức khoẻ quốc tế hoặc tự chi trả. Nên hỏi kỹ điều kiện từng loại bảo hiểm trước khi chuyển sang sống lâu dài.
Ra vào Việt Nam liên tục để ở lâu có bị cấm không?
Luật không cấm việc xuất cảnh rồi nhập cảnh lại khi mục đích nhập cảnh đúng. Tuy vậy, cơ quan xuất nhập cảnh có quyền xem xét mục đích thật của những lần nhập cảnh liên tiếp, và việc ở lâu bằng thị thực ngắn hạn không phải là quyền được bảo đảm. Người về hưu nên có phương án cư trú dự phòng.
Người nước ngoài cao tuổi qua đời ở Việt Nam thì ai làm thủ tục?
Người thân hoặc người đang sống cùng, chủ nhà, cơ sở y tế báo cho công an và chính quyền địa phương; việc khai tử làm tại UBND cấp xã theo quy định hộ tịch có yếu tố nước ngoài; cơ quan đại diện nước người đó cần được báo để hỗ trợ giấy tờ và liên lạc gia đình. Ý nguyện để lại bằng văn bản giúp mọi việc rõ ràng hơn.
Thành phố nào có nhiều người nước ngoài nghỉ hưu?
Đà Nẵng và Hội An, Nha Trang, Đà Lạt, Phan Thiết, Vũng Tàu là những nơi thường được nhắc, cùng một số khu dân cư ở Hà Nội và TP.HCM. Người về hưu thường chọn nơi có khí hậu dễ chịu, bệnh viện đủ tốt và một cộng đồng người nước ngoài nhỏ để có bạn.