Một học sinh nước ngoài hoà nhập tốt khi lớp được chuẩn bị trước: giáo viên nói với cả lớp về bạn mới một cách bình thường, sắp một vài bạn đồng hành luân phiên, dùng lời nói đơn giản kèm hình ảnh, và phụ huynh Việt dạy con chào đón bạn như mọi bạn mới khác. Điều cần tránh là biến bạn thành người khách đặc biệt, hỏi về ngoại hình, quốc tịch, hay để bạn đứng ngoài các hoạt động vì "bạn chưa hiểu".
Ở các phường, xã có khu công nghiệp, khu đô thị mới hay cộng đồng người nước ngoài sinh sống, lớp có một vài học sinh nước ngoài không còn hiếm. Bài này viết cho giáo viên và phụ huynh Việt trong những lớp như vậy.
Giáo viên chuẩn bị trước ngày bạn mới đến
Thời gian chuẩn bị thường chỉ vài ngày, nhưng những việc nhỏ dưới đây giúp tuần đầu nhẹ nhàng hơn nhiều cho cả bạn mới lẫn lớp.
- Gặp gia đình học sinh trước, hỏi bạn nói được những thứ tiếng nào, đã biết tiếng Việt tới đâu, thích gì, sợ gì, có dị ứng hay nhu cầu đặc biệt gì không.
- Học cách đọc đúng tên bạn và hỏi bạn muốn được gọi thế nào. Tên gọi đúng là lời chào đầu tiên.
- Kể với cả lớp rằng sắp có bạn mới từ nơi khác đến, bạn đang học tiếng Việt, và các con có thể giúp bạn thế nào. Nói tự nhiên, không biến thành buổi học về một nước.
- Chọn hai ba bạn đồng hành luân phiên theo tuần, không đặt hết lên một em.
- Chuẩn bị một số thẻ hình cho những việc cơ bản: đi vệ sinh, uống nước, ăn trưa, ra chơi, đau.
- Sắp chỗ ngồi gần giáo viên và gần bạn đồng hành, nhưng không tách riêng ở góc lớp.
Giáo viên không cần nói được thứ tiếng của học sinh. Điều học sinh cần nhất là cảm giác có người lớn để ý tới mình và kiên nhẫn với mình trong những tuần mình chưa nói được.
Trong lớp: dạy cho cả lớp, không chỉ cho bạn mới
Lời nói ngắn, chậm, kèm cử chỉ và hình ảnh giúp học sinh nước ngoài hiểu bài, và thật ra giúp cả những học sinh Việt Nam đang chậm. Viết bảng rõ ràng, nhắc lại ý chính, cho xem mẫu bài làm trước khi giao bài là những thói quen có lợi cho cả lớp.
Làm việc nhóm nhỏ là cơ hội tốt để học sinh nước ngoài tham gia mà chưa cần nói nhiều: vẽ, cắt dán, xếp hình, làm thí nghiệm. Giáo viên nên giao cho bạn những vai bạn làm được, như người vẽ hay người đo, rồi dần dần cho bạn nói nhiều hơn.
Không nên bắt học sinh mới đứng lên đọc bài, trả lời trước lớp khi bạn chưa sẵn sàng. Một câu hỏi có hay không, một lần chỉ tay vào hình đúng, một lời khen nhỏ có tác dụng hơn nhiều.
Về đánh giá, giáo viên nên trao đổi với ban giám hiệu và gia đình về cách nhận xét trong giai đoạn đầu, nhất là các môn nặng về tiếng Việt. Một bản nhận xét ghi rõ tiến bộ của bạn so với chính bạn tháng trước công bằng hơn so sánh với cả lớp.
Bài tập về nhà cũng cần nghĩ tới: nếu ba mẹ học sinh không đọc được tiếng Việt, em sẽ không có ai ở nhà giải thích đề. Giáo viên có thể ghi yêu cầu bài tập thật ngắn gọn, kèm ví dụ mẫu, hoặc cho em làm phần bài trong giờ ra về có bạn đồng hành ngồi cùng. Một cuốn sổ liên lạc có hình vẽ đơn giản, đánh dấu những việc cần mang, cần nộp ngày mai, giúp gia đình theo kịp mà không cần dịch từng tin.
Phụ huynh Việt nói gì với con ở nhà
Bạn mới cũng như mọi bạn mới. Hãy nói với con rằng bạn đến từ nơi khác, đang học tiếng Việt, và cũng muốn có bạn chơi như con. Tránh những câu như "bạn ấy là người nước ngoài nên khác mình", vì trẻ sẽ lặp lại đúng như vậy với bạn.
Không bình luận ngoại hình. Màu tóc, màu da, mắt, chiều cao là những điều trẻ hay tò mò và nói thẳng ra. Hãy dạy con rằng nhận xét về cơ thể người khác làm người ta không vui, dù con chỉ thấy lạ.
Không gán cả một nước vào một người. Trẻ thường nghe người lớn nói "người nước này thế này, người nước kia thế kia". Một đứa trẻ trong lớp chỉ là một đứa trẻ, có tính cách riêng. Phụ huynh nên tránh những câu khái quát về người của một nước trước mặt con.
Giúp nhưng đừng làm hộ. Dạy con chỉ cho bạn chỗ để đồ, rủ bạn chơi cùng, nói chậm khi bạn chưa hiểu. Nhưng đừng để con nói thay bạn mọi lúc; bạn cần được tự nói khi đã sẵn sàng.
Kể với ba mẹ khi thấy bạn bị trêu. Trẻ thường thấy chuyện trước giáo viên. Hãy dặn con rằng khi thấy bạn bị chọc, bị cô lập, con có thể kể với cô hoặc với ba mẹ, và đó không phải là mách lẻo.
Khi có trêu chọc hoặc cô lập
Trong vài tuần đầu, phần lớn những câu nhại giọng, những lần chạm tóc là tò mò hơn là ác ý. Giáo viên có thể xử lý nhẹ bằng cách nói với cả lớp về việc tôn trọng người khác, không chỉ đích danh ai. Nhưng nếu tình trạng kéo dài, có nhóm cố tình nói xấu, không cho bạn chơi cùng, cần xử lý như mọi trường hợp bắt nạt khác.
Gặp riêng các em liên quan, nghe từng bên kể, nói rõ điều gì không được chấp nhận, và theo dõi tiếp trong vài tuần. Báo cho gia đình của tất cả các em, kể cả gia đình học sinh nước ngoài, vì có thể con họ đang buồn mà không kể ở nhà vì nghĩ ba mẹ sẽ lo.
Có một kiểu cô lập khó nhận ra hơn: không ai trêu, nhưng cũng không ai rủ chơi. Bạn mới ngồi một mình giờ ra chơi, ăn trưa im lặng. Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động ghép cặp, nhóm nhỏ luân phiên để bạn được làm việc với nhiều bạn khác nhau. Phụ huynh có thể mời bạn đến nhà chơi cuối tuần, một buổi chơi ở nhà thường mở ra một tình bạn mà lớp học chưa tạo được.
Nếu thấy học sinh có dấu hiệu sợ đi học, buồn kéo dài, giáo viên nên trao đổi với gia đình và ban giám hiệu, và khi cần thì nhờ chuyên gia tâm lý học đường hỗ trợ.
Nhóm phụ huynh: đừng để gia đình nước ngoài đứng ngoài
Nhóm tin nhắn phụ huynh là nơi nhận thông báo, nhắc nhở, rủ rê họp lớp. Nếu ba mẹ học sinh nước ngoài không đọc được tiếng Việt, họ sẽ bỏ lỡ gần như mọi thứ. Một phụ huynh Việt biết ngoại ngữ có thể tự nhận việc dịch nhanh những tin quan trọng, hoặc nhắn riêng cho gia đình đó.
Khi tổ chức sinh nhật, buổi đi chơi, lớp nên mời cả gia đình học sinh nước ngoài và giải thích rõ hơn bình thường: mấy giờ, ở đâu, có cần mang gì không, trẻ con mặc gì. Nhiều gia đình nước ngoài muốn tham gia nhưng ngại vì không biết lệ.
Họp phụ huynh đầu năm là dịp tốt để giới thiệu gia đình mới với các gia đình khác. Không cần một bài phát biểu, chỉ cần giáo viên giới thiệu tên, và một phụ huynh Việt chủ động đến chào sau buổi họp.
Cũng nên tránh đẩy gia đình nước ngoài vào vai "đại diện" cho cả một nước: bắt kể về lễ hội nước mình, nấu món đặc sản cho lớp, hay phát biểu ý kiến về chuyện của nước họ. Nếu họ muốn chia sẻ, rất tốt; nếu không, họ cũng chỉ là một gia đình như mọi gia đình trong lớp.
Ví dụ giả định: một lớp ba ở phường gần khu công nghiệp
Ví dụ giả định: một trường tiểu học ở phường gần khu công nghiệp tại Bắc Ninh có ba học sinh nước ngoài vào học cùng một năm, con của các kỹ sư làm ở nhà máy gần đó. Một em vào lớp ba, chưa nói được tiếng Việt, mẹ cũng không nói tiếng Việt.
Cô chủ nhiệm gặp gia đình qua một phiên dịch là đồng nghiệp người Việt của ba em, hỏi em thích gì, sợ gì, ăn được gì. Trước ngày em đến, cô kể với lớp rằng sắp có bạn mới đang học tiếng Việt, và hỏi ai muốn làm bạn đồng hành tuần đầu. Mười bốn cánh tay giơ lên; cô chọn hai bạn và hứa tuần sau sẽ đổi.
Tuần đầu em gần như không nói gì, chỉ chỉ tay vào thẻ hình. Giờ ra chơi, các bạn rủ em chơi nhảy dây, thứ không cần nhiều lời. Một phụ huynh trong lớp biết tiếng Anh tự nhận dịch các tin nhắn quan trọng cho mẹ em. Cuối tháng, một gia đình mời em đến dự sinh nhật con mình, giải thích rõ giờ đón, đường đi, không cần mang quà đắt.
Sau học kỳ một, em nói được những câu ngắn, gọi đúng tên các bạn, và đôi khi sửa lỗi phát âm tiếng Anh cho cả lớp trong giờ tiếng Anh. Không ai coi em là "bạn nước ngoài" nữa, chỉ là bạn ngồi bàn ba. Ví dụ không có gì đặc biệt, nhưng mỗi bước nhỏ đều do một người lớn chủ động làm.
Ngày lễ, hoạt động văn hoá: mời, đừng trưng bày
Các hoạt động như Tết Trung thu, ngày hội văn hoá, ngày sách là dịp tốt để học sinh nước ngoài hiểu thêm về Việt Nam, và nhiều em rất thích. Giáo viên nên giải thích ngắn ý nghĩa hoạt động trước để bạn không bỡ ngỡ, và để bạn tham gia như các bạn khác.
Khi lớp muốn học sinh nước ngoài giới thiệu về quê mình, hãy hỏi gia đình và chính học sinh trước. Có em rất muốn kể; có em ngại bị nhìn như người khác biệt. Một lựa chọn nhẹ nhàng là để cả lớp cùng kể về quê mình, vì học sinh Việt cũng đến từ nhiều tỉnh khác nhau.
Những ngày lễ của gia đình học sinh nước ngoài cũng có thể được nhắc tới: một lời chúc của cô, một tấm thiệp do cả lớp vẽ. Nhưng đừng biến em thành tiết mục trình diễn, ví dụ bắt mặc trang phục truyền thống của nước mình lên sân khấu khi em không muốn.
Mục tiêu cuối cùng không phải là một lớp học biết nhiều về một nước khác, mà là một lớp học nơi mọi bạn, dù đến từ đâu, đều thấy mình thuộc về. Học sinh Việt lớn lên trong một lớp như vậy cũng học được cách sống cạnh người khác mình, một kỹ năng ngày càng cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên không nói được tiếng của học sinh nước ngoài thì dạy thế nào?
Dùng lời nói ngắn, chậm, kèm cử chỉ, hình ảnh, thẻ hình cho các việc cơ bản, và nhờ bạn đồng hành. Giáo viên không cần nói thứ tiếng của học sinh; điều quan trọng là học sinh thấy có người lớn để ý và kiên nhẫn với mình.
Có nên để một bạn Việt làm phiên dịch cho học sinh nước ngoài cả năm không?
Không nên. Việc đó đặt gánh nặng lên một em và khiến học sinh nước ngoài chỉ có một người bạn. Nên chọn vài bạn đồng hành luân phiên theo tuần, và dần dần để học sinh nước ngoài tự giao tiếp khi đã sẵn sàng.
Con về kể bạn nước ngoài trong lớp "nói kỳ" thì phụ huynh nên nói gì?
Giải thích rằng bạn đang học tiếng Việt, giống như con học tiếng Anh, nên nói chưa quen. Hỏi con có muốn giúp bạn không, và dặn con không nhại giọng bạn. Tránh nhận xét chung về người của một nước trước mặt con.
Học sinh nước ngoài bị các bạn trêu chọc thì giáo viên xử lý ra sao?
Trêu nhẹ do tò mò thì nhắc chung cả lớp về tôn trọng người khác. Nếu kéo dài hoặc có chủ đích, xử lý như mọi trường hợp bắt nạt: gặp riêng các em liên quan, báo tất cả gia đình, theo dõi tiếp, nhờ chuyên gia tâm lý học đường khi cần.
Làm sao để gia đình nước ngoài không bị bỏ ngoài nhóm phụ huynh?
Một phụ huynh biết ngoại ngữ có thể dịch nhanh các thông báo quan trọng hoặc nhắn riêng cho gia đình đó. Khi mời sinh nhật, đi chơi, nên giải thích rõ giờ giấc, địa điểm, cần mang gì. Chủ động chào hỏi sau buổi họp lớp cũng giúp rất nhiều.
Có nên mời học sinh nước ngoài giới thiệu về đất nước của mình trước lớp không?
Chỉ khi chính em và gia đình muốn. Có em thích kể, có em ngại bị coi là khác biệt. Một cách nhẹ nhàng là để cả lớp cùng kể về quê mình, vì học sinh Việt cũng đến từ nhiều tỉnh, thành khác nhau.