Người nước ngoài được đầu tư kinh doanh ở Việt Nam theo Luật Đầu tư 2020 và Luật Doanh nghiệp 2020, qua bốn con đường chính: lập công ty mới có vốn nước ngoài, góp vốn hoặc mua cổ phần, phần vốn góp của công ty đang có, thực hiện dự án đầu tư, hoặc ký hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) với đối tác Việt. Khi lập công ty mới, nhà đầu tư nước ngoài thường phải có giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước, rồi mới đăng ký doanh nghiệp. Khi góp vốn vào công ty Việt, có trường hợp chỉ cần đổi thông tin thành viên, có trường hợp phải đăng ký với cơ quan đăng ký đầu tư trước.
Người nước ngoài không đăng ký được hộ kinh doanh, và không được đầu tư vào ngành nghề nằm trong danh mục chưa mở cho nhà đầu tư nước ngoài. Bài này dành cho người Việt đứng cạnh nhà đầu tư: đối tác góp vốn, người được mời làm giám đốc, kế toán, chủ nhà cho thuê văn phòng, vợ hoặc chồng. Các bài khác trong chuyên mục đi sâu từng bước; ở đây là bản đồ tổng thể.
Bốn con đường đầu tư theo Luật Đầu tư 2020
Luật Đầu tư 2020 liệt kê các hình thức đầu tư mà nhà đầu tư nước ngoài được dùng. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo câu hỏi người Việt hay gặp nhất: người nước ngoài có pháp nhân riêng hay không, và giấy tờ đầu tiên phải lo là gì.
| Hình thức | Có pháp nhân mới? | Giấy tờ đầu tiên thường gặp | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Lập tổ chức kinh tế (công ty mới) | Có, công ty có vốn nước ngoài | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, sau đó giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp | Người muốn tự điều hành, giữ quyền quyết định |
| Góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp | Không, vào công ty đã có | Có khi phải đăng ký góp vốn với cơ quan đăng ký đầu tư, sau đó đổi thông tin thành viên, cổ đông | Người có đối tác Việt sẵn, muốn đi nhanh vào thị trường |
| Dự án đầu tư | Tuỳ, thường gắn với tổ chức kinh tế | Chủ trương đầu tư với dự án lớn, có đất; giấy chứng nhận đăng ký đầu tư | Nhà máy, khu du lịch, dự án dùng đất |
| Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) | Không, các bên giữ tư cách riêng | Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho bên nước ngoài | Hợp tác có thời hạn, chia lợi nhuận hoặc sản phẩm |
Ngoài bốn hình thức này còn có đầu tư theo phương thức đối tác công tư, do luật riêng điều chỉnh và hầu như chỉ dành cho dự án hạ tầng với nhà nước. Với cá nhân người nước ngoài muốn mở một văn phòng tư vấn, một xưởng nhỏ hay một quán ăn, câu hỏi thực tế thường chỉ là: lập công ty mới hay góp vốn vào công ty của người quen.
Mỗi hình thức kéo theo một cách chia quyền khác nhau. Lập công ty mới thì người nước ngoài có thể giữ toàn bộ vốn (nếu ngành nghề cho phép). Góp vốn vào công ty Việt thì quyền phụ thuộc tỷ lệ sở hữu và điều lệ. BCC thì không ai sở hữu ai, mọi thứ nằm trong hợp đồng.
Ai bị coi là nhà đầu tư nước ngoài, kể cả khi mang dáng công ty Việt
Theo Luật Đầu tư 2020, nhà đầu tư nước ngoài là cá nhân có quốc tịch nước ngoài hoặc tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài. Người gốc Việt chỉ mang quốc tịch nước ngoài là nhà đầu tư nước ngoài, dù nói tiếng Việt và có họ hàng ở quê. Người vừa có quốc tịch Việt Nam vừa có quốc tịch nước ngoài thì văn bản hướng dẫn cho phép chọn áp dụng điều kiện như nhà đầu tư trong nước hoặc nước ngoài; lựa chọn này kéo theo hệ quả giấy tờ khác nhau, nên cần hỏi kỹ trước khi nộp hồ sơ.
Điểm người Việt hay bỏ sót nằm ở chiều ngược lại: một công ty thành lập ở Việt Nam, giám đốc là người Việt, trụ sở ở Hà Nội, vẫn có thể phải làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài khi đi đầu tư tiếp. Luật Đầu tư 2020 quy định tổ chức kinh tế có nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ (hoặc có đa số thành viên hợp danh là người nước ngoài với công ty hợp danh) phải đáp ứng điều kiện và làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài khi lập công ty khác, góp vốn hay ký BCC.
Hệ quả thực tế: nếu bạn là người Việt góp 40% còn đối tác nước ngoài góp 60%, công ty của hai người đi mua phần vốn của một công ty khác sẽ không đi đường như doanh nghiệp nội. Nếu tỷ lệ là 51 – 49 nghiêng về phía Việt, con đường lại khác. Vì vậy tỷ lệ vốn nên được bàn từ đầu như một quyết định pháp lý, không chỉ là chuyện ai bỏ bao nhiêu tiền.
Trình tự chung khi lập công ty có vốn nước ngoài
Mỗi địa phương có cách tiếp nhận hơi khác, và quy định đổi theo từng thời kỳ, nhưng khung chung khi người nước ngoài lập công ty mới thường gồm các bước sau. Bước nào đi trước bước nào là điều hay bị làm ngược nhất.
- Xác định ngành nghề kinh doanh và đối chiếu với danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài, cam kết quốc tế của Việt Nam và ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
- Có địa điểm thực hiện dự án: văn phòng, nhà xưởng, cửa hàng. Thường cần hợp đồng thuê hoặc thoả thuận thuê có giấy tờ chứng minh quyền cho thuê của bên cho thuê.
- Chuẩn bị giấy tờ của nhà đầu tư: hộ chiếu (cá nhân) hoặc giấy tờ thành lập (tổ chức), tài liệu chứng minh năng lực tài chính; giấy tờ nước ngoài thường phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch công chứng.
- Nộp hồ sơ cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư tại cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh (sau sắp xếp năm 2025 là Sở Tài chính) hoặc Ban quản lý khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế nếu dự án nằm trong khu.
- Đăng ký doanh nghiệp để có giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, mã số doanh nghiệp đồng thời là mã số thuế.
- Mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp tại ngân hàng được phép, rồi chuyển vốn góp vào đúng thời hạn luật định.
- Lo các giấy phép con nếu ngành có điều kiện, đăng ký thuế ban đầu, hoá đơn, bảo hiểm cho người lao động; xin giấy phép lao động hoặc xác nhận miễn cho người nước ngoài sẽ làm việc tại công ty.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo, quỹ đầu tư khởi nghiệp sáng tạo được luật cho ngoại lệ, không phải xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước khi lập công ty. Đây là diện hẹp, có tiêu chí riêng, không phải lối tắt cho mọi người.
Thứ tự trên có hệ quả thật: nhiều người ký hợp đồng thuê mặt bằng dài hạn, đặt cọc, thuê người trước khi biết ngành của mình có mở cho nhà đầu tư nước ngoài hay không. Kiểm ngành nghề luôn nên là bước đầu tiên.
Ngành nghề: chỗ quyết định có đi được hay không
Luật Đầu tư 2020 chia ngành nghề thành ba lớp cần đọc. Lớp thứ nhất là ngành cấm đầu tư kinh doanh, áp dụng cho tất cả, như kinh doanh ma tuý hay mua bán người. Lớp thứ hai là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, cũng áp dụng cho cả nhà đầu tư trong nước, như dịch vụ lữ hành, giáo dục, vận tải. Lớp thứ ba chỉ dành riêng cho nhà đầu tư nước ngoài: danh mục ngành nghề hạn chế tiếp cận thị trường, gồm nhóm chưa được tiếp cận và nhóm được tiếp cận có điều kiện.
Nhóm có điều kiện thường đi kèm ràng buộc về tỷ lệ sở hữu, hình thức đầu tư (phải liên doanh với doanh nghiệp Việt Nam), phạm vi hoạt động hoặc yêu cầu về đối tác. Những điều kiện này phần lớn đến từ cam kết của Việt Nam khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (2007) và các hiệp định thương mại sau đó, nên cùng một ngành, nhà đầu tư đến từ nước này có thể được đối xử khác nhà đầu tư nước khác.
Với người Việt làm đối tác, bài học đơn giản: đừng tin câu "ngành này người nước ngoài làm được hết". Hãy đề nghị kiểm cụ thể theo mã ngành, theo quốc tịch của nhà đầu tư, theo cam kết quốc tế áp dụng, bằng văn bản. Một chuyên viên tư vấn có kinh nghiệm hoặc luật sư làm mảng đầu tư sẽ trả lời câu này trước khi hai bên bỏ tiền.
Người Việt đứng cạnh nhà đầu tư: mỗi vai một mối lo
Đối tác góp vốn. Quan tâm nhất là tỷ lệ sở hữu, quyền biểu quyết, cách rút lui và ai được ký gì. Những điều này nằm trong điều lệ và thoả thuận giữa các thành viên, không nằm trong lời hứa miệng. Tỷ lệ vốn còn quyết định công ty có bị coi như nhà đầu tư nước ngoài khi đầu tư tiếp hay không.
Người được mời làm giám đốc, người đại diện theo pháp luật. Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu doanh nghiệp luôn có ít nhất một người đại diện theo pháp luật cư trú tại Việt Nam. Người Việt nhận vai này chịu trách nhiệm cá nhân trước cơ quan thuế, ngân hàng, toà án, nên cần đọc kỹ quyền hạn được giao và có quyền tiếp cận sổ sách thật.
Kế toán, người lo giấy tờ. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài có nhiều nghĩa vụ hơn công ty nội: báo cáo tình hình thực hiện dự án đầu tư, báo cáo tài chính được kiểm toán hằng năm, theo dõi dòng tiền qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp.
Chủ nhà cho thuê văn phòng, mặt bằng. Hợp đồng thuê là một phần hồ sơ đầu tư. Chủ nhà nên có giấy tờ quyền sở hữu, quyền sử dụng rõ ràng và chấp nhận rằng bên thuê có thể cần thời gian chờ giấy chứng nhận trước khi chính thức hoạt động.
Vợ hoặc chồng người Việt. Tài sản góp vào công ty có thể là tài sản chung vợ chồng; hai người nên thống nhất bằng văn bản ai đứng tên phần vốn nào, tránh nhầm lẫn khi có biến cố gia đình.
Những hiểu lầm hay gặp
"Có công ty là có thị thực, có thẻ tạm trú." Thị thực đầu tư (ký hiệu ĐT) và thẻ tạm trú gắn với vốn góp thực tế và mức vốn theo luật nhập cảnh, không tự động đi kèm giấy chứng nhận. Nhà đầu tư góp vốn nhỏ có thể chỉ được thị thực ngắn hạn, không được cấp thẻ tạm trú.
"Người nước ngoài mở hộ kinh doanh cho đơn giản." Hộ kinh doanh do công dân Việt Nam đăng ký. Người nước ngoài muốn kinh doanh hợp pháp dưới tên mình phải đi đường doanh nghiệp.
"Nhờ người Việt đứng tên cho nhanh." Người đứng tên là chủ sở hữu trước pháp luật, chịu nghĩa vụ thuế và nợ; thoả thuận ngầm về "chủ thật" có thể bị coi là giao dịch giả tạo theo Bộ luật Dân sự 2015. Rủi ro dồn về cả hai phía.
"Đăng ký vốn càng nhỏ càng đỡ rủi ro." Vốn đăng ký phải phù hợp quy mô dự án và được góp đúng hạn; vốn quá nhỏ có thể khiến hồ sơ bị hỏi lại, không đủ điều kiện thị thực mong muốn, hoặc công ty thiếu tiền hoạt động rồi phải vay ngoài.
"Có giấy chứng nhận là xong việc." Giấy chứng nhận chỉ mở cửa. Sau đó là góp vốn, mở tài khoản, giấy phép con, thuế, báo cáo định kỳ, kiểm toán. Công ty bỏ quên phần sau thường gặp rắc rối ở lần điều chỉnh đầu tiên.
Hỏi ở đâu, tra ở đâu cho đúng nguồn
Nguồn chính thức gồm Cổng dịch vụ công quốc gia, Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp (tra cứu được tên, mã số, người đại diện của mọi doanh nghiệp), và Hệ thống thông tin quốc gia về đầu tư nơi doanh nghiệp có vốn nước ngoài nộp báo cáo. Văn bản luật nên đọc bản hợp nhất mới nhất, vì Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp đều đã được sửa nhiều lần sau năm 2020.
Cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh tiếp nhận hồ sơ dự án ngoài khu; Ban quản lý các khu công nghiệp, khu kinh tế tiếp nhận hồ sơ trong khu. Câu hỏi về dòng tiền góp vốn và chuyển lợi nhuận thì ngân hàng nơi mở tài khoản vốn trả lời sát nhất. Câu hỏi về thị thực, thẻ tạm trú cho nhà đầu tư thuộc Cục Quản lý xuất nhập cảnh hoặc phòng quản lý xuất nhập cảnh công an cấp tỉnh.
Với quyết định có tiền lớn, đặc biệt khi người Việt góp vốn, giữ chức danh hoặc đưa tài sản gia đình vào, nên có luật sư riêng cho phía mình thay vì dùng chung người tư vấn của đối tác. Chi phí tư vấn ban đầu thường nhỏ so với chi phí gỡ một điều lệ viết lệch hay một thoả thuận miệng đã vỡ.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được sở hữu 100% vốn công ty ở Việt Nam không?
Được, với nhiều ngành nghề không nằm trong danh mục hạn chế, như phần lớn dịch vụ tư vấn, sản xuất, thương mại theo cam kết quốc tế. Một số ngành chỉ cho sở hữu đến một tỷ lệ nhất định hoặc bắt buộc liên doanh với doanh nghiệp Việt Nam, nên phải kiểm theo từng mã ngành.
Người Việt kiều đã nhập quốc tịch nước ngoài đầu tư về quê thì làm thủ tục như ai?
Nếu chỉ còn quốc tịch nước ngoài thì làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài. Nếu vẫn giữ quốc tịch Việt Nam song song, văn bản hướng dẫn cho chọn áp dụng như nhà đầu tư trong nước hoặc nước ngoài; nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư trước khi chọn.
Nộp hồ sơ đầu tư ở đâu sau khi sắp xếp bộ máy năm 2025?
Dự án ngoài khu công nghiệp, khu kinh tế nộp tại cơ quan đăng ký đầu tư cấp tỉnh, sau sắp xếp năm 2025 thuộc Sở Tài chính. Dự án trong khu nộp tại Ban quản lý khu. Nhiều tỉnh nhận hồ sơ trực tuyến qua cổng dịch vụ công.
Có nhất thiết phải có văn phòng thuê trước khi xin giấy chứng nhận đầu tư không?
Hồ sơ cần thể hiện địa điểm thực hiện dự án, nên thường phải có hợp đồng thuê hoặc thoả thuận thuê có điều kiện. Một số bên cho thuê đồng ý ký thoả thuận nguyên tắc, chỉ tính tiền từ khi có giấy chứng nhận; điều này nên thương lượng rõ bằng văn bản.
Người nước ngoài làm giám đốc công ty của chính mình có cần giấy phép lao động không?
Tuỳ vai trò và mức vốn góp. Chủ sở hữu, thành viên góp vốn của công ty trách nhiệm hữu hạn với giá trị góp vốn đạt ngưỡng luật định thuộc diện không phải cấp giấy phép lao động, nhưng vẫn phải làm thủ tục xác nhận. Quy định này thay đổi nhiều lần, cần tra bản hiện hành.
Đối tác nước ngoài muốn góp vốn bằng máy móc, công nghệ thay vì tiền có được không?
Luật Doanh nghiệp 2020 cho góp vốn bằng tài sản như máy móc, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, nhưng tài sản phải được định giá và các thành viên thống nhất giá trị. Người Việt góp tiền mặt nên đặc biệt chú ý khâu định giá này.