Người Philippines, Thái Lan và Đông Nam Á sống ở Việt Nam: nghề, nơi ở, lễ hội

Người Đông Nam Á sống ở Việt Nam gồm nhiều nhóm rất khác nhau: người Philippines làm giáo viên tiếng Anh, nhạc công, kỹ sư, nhân sự; người Thái, Malaysia, Singapore, Indonesia làm quản lý cho doanh nghiệp nước mình; sinh viên Lào, Campuchia theo học tại các đại học Việt Nam. Họ sống chủ yếu ở TP.HCM và Hà Nội, một phần ở Đà Nẵng, Nha Trang và các vùng công nghiệp.

Là láng giềng trong cùng khối ASEAN, họ có lịch lễ, món ăn, khí hậu quê nhà gần với Việt Nam hơn nhiều cộng đồng khác, nhưng mỗi nước lại có những điểm riêng mà người Việt làm cùng nên biết. Bài dưới đi qua từng nhóm, nơi họ tụ họp, những dịp lễ lớn và các câu hỏi thường gặp về giấy tờ.

Người Philippines: tiếng Anh, âm nhạc và cộng đồng nhà thờ

Giáo viên tiếng Anh. Philippines dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức song song tiếng Filipino, nên nhiều người Philippines dạy tiếng Anh ở trung tâm ngoại ngữ, trường quốc tế, trường song ngữ khắp Việt Nam, từ Hà Nội, TP.HCM tới các thành phố nhỏ hơn.

Nhạc công, ca sĩ khách sạn. Ban nhạc người Philippines biểu diễn ở sảnh khách sạn, nhà hàng, quán bar đã quen mặt với khách Việt từ nhiều năm. Đây là nghề có truyền thống lâu đời ở cả khu vực châu Á.

Kỹ sư, nhân sự, dịch vụ khách hàng. Người Philippines làm kỹ sư xây dựng, điện, quản lý khách sạn, nhân sự, chăm sóc khách hàng bằng tiếng Anh cho các công ty có khách quốc tế.

Cộng đồng gắn với nhà thờ. Phần đông người Philippines theo Công giáo; các thánh lễ tiếng Anh cuối tuần ở TP.HCM, Hà Nội là nơi họ gặp nhau, cùng với người phương Tây, người châu Phi, người Ấn theo đạo. Sau lễ thường là bữa ăn chung, kể chuyện quê nhà.

Bóng rổ và mùa Giáng sinh dài. Bóng rổ là môn thể thao được yêu thích nhất của người Philippines, nhiều nhóm thuê sân chơi cuối tuần. Ở Philippines, không khí Giáng sinh bắt đầu từ tháng 9; ở Việt Nam, cộng đồng cũng trang trí, tập hát mừng từ rất sớm.

Người Thái, Malaysia, Singapore, Indonesia: theo chân doanh nghiệp

Doanh nghiệp Thái Lan đầu tư nhiều vào bán lẻ, đồ uống, vật liệu xây dựng, nông nghiệp, hoá chất tại Việt Nam; doanh nghiệp Singapore mạnh về khu công nghiệp, bất động sản, tài chính; Malaysia và Indonesia có mặt trong dầu khí, ngân hàng, thực phẩm. Người các nước này sang Việt Nam phần lớn làm quản lý, chuyên gia tài chính, kỹ sư, theo nhiệm kỳ vài năm, nhiều người đưa gia đình theo.

Vì quen khí hậu nhiệt đới, ăn cơm, dùng nước mắm, gia vị tương tự, người Đông Nam Á thường thích nghi nhanh với đời sống ở Việt Nam. Khó khăn lớn hơn nằm ở ngôn ngữ (ít người nói tiếng Việt, phải dùng tiếng Anh) và ở giấy tờ khi chuyển từ đi công tác ngắn sang làm việc lâu dài.

Người Malaysia, Indonesia, Brunei theo đạo Hồi cần thực phẩm halal và nơi cầu nguyện. Ở TP.HCM, khu quanh các thánh đường Hồi giáo ở trung tâm cũ có nhiều quán halal; ở Hà Nội có thánh đường ở khu phố cổ. Người Chăm theo đạo Hồi ở An Giang, TP.HCM cũng là cầu nối tự nhiên, nhiều người Chăm làm phiên dịch, mở quán phục vụ khách Malaysia, Indonesia.

Người Singapore và Malaysia gốc Hoa thường nói được tiếng Hoa, dễ hoà vào khu Chợ Lớn và giao tiếp với người Hoa ở TP.HCM. Nhiều người trong số họ làm quản lý cho doanh nghiệp Hoa kiều trong khu vực đầu tư vào Việt Nam.

Sinh viên Lào, Campuchia: cộng đồng học tập lâu đời

Một nhóm ít được nhắc nhưng có mặt từ rất lâu là sinh viên Lào và Campuchia học tại Việt Nam theo các chương trình hợp tác giáo dục, học bổng của hai chính phủ hoặc tự túc. Họ học ở nhiều trường đại học, cao đẳng tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Huế, Vinh (Nghệ An), Cần Thơ và các tỉnh giáp biên; năm đầu thường là năm học tiếng Việt dự bị.

Sau vài năm, nhiều người nói tiếng Việt rất thạo, có bạn bè người Việt, đón Tết cùng gia đình bạn. Ngược lại, sinh viên Việt cũng được mời dự Tết Bunpimay của người Lào, Tết Chol Chnam Thmay của người Campuchia, thường rơi vào giữa tháng 4, với nghi thức té nước chúc phúc, đắp tháp cát, làm lễ ở chùa.

Ở các trường có đông sinh viên hai nước, nhà trường thường có bộ phận lo việc cư trú, khai báo tạm trú, gia hạn giấy tờ cho sinh viên. Với chủ nhà trọ, nếu cho sinh viên nước ngoài thuê ngoài ký túc xá, vẫn phải khai báo tạm trú cho người nước ngoài như mọi trường hợp khác và nên giữ liên lạc với nhà trường.

Nhiều cựu sinh viên trở về nước làm việc trong cơ quan, doanh nghiệp có quan hệ với Việt Nam, giữ liên lạc với thầy cô, bạn học. Đây là một sợi dây giao lưu ít ồn ào mà bền bỉ giữa các nước láng giềng.

Các lễ hội Đông Nam Á người Việt làm cùng có thể gặp

Nhiều lễ hội của người Đông Nam Á rơi vào giữa tháng 4, trùng với mùa nóng nhất năm. Bảng dưới gom những dịp phổ biến; ngày cụ thể thay đổi theo năm với các lễ theo âm lịch hoặc lịch Hồi giáo.

Khi đồng nghiệp người Thái, Lào xin nghỉ dịp giữa tháng 4, đó là Tết của họ, có ý nghĩa như Tết Nguyên đán với người Việt. Một lời chúc đúng dịp được nhớ lâu hơn nhiều món quà.

Giấy tờ: miễn thị thực ngắn ngày không có nghĩa là được ở để làm việc

Công dân phần lớn các nước ASEAN được miễn thị thực khi vào Việt Nam ngắn ngày theo các thoả thuận trong khối, với thời hạn tạm trú khác nhau tuỳ nước. Đây là điểm dễ gây hiểu lầm nhất: nhiều người nghĩ rằng đã được miễn thị thực thì có thể ở lại đi làm, chỉ cần ra khỏi biên giới rồi vào lại.

Thực tế, miễn thị thực chỉ dành cho mục đích như du lịch, thăm thân, công tác ngắn. Người muốn làm việc lâu dài vẫn phải có giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp do doanh nghiệp làm với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, và thị thực hoặc thẻ tạm trú đúng mục đích do doanh nghiệp bảo lãnh theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam.

Với trung tâm ngoại ngữ tuyển giáo viên người Philippines, đây là việc đặc biệt cần làm đúng: giáo viên phải đáp ứng điều kiện bằng cấp theo quy định hiện hành, có giấy phép lao động, thị thực đúng mục đích. Cho giáo viên dạy khi đang dùng thị thực du lịch là vi phạm của cả hai bên, và người chịu thiệt nặng nhất thường là chính giáo viên.

Làm cùng, ở cạnh: vài điều người Việt nên biết

Người Philippines rất coi trọng gia đình, nhiều người gửi tiền về quê đều đặn và gọi điện về nhà mỗi ngày. Khi đồng nghiệp người Philippines xin nghỉ vì việc gia đình ở quê, đó thường là việc nghiêm túc, không phải cái cớ. Trong công việc, họ thường lịch sự, tránh nói "không" trực tiếp; người quản lý nên hỏi lại cụ thể khi giao việc.

Người Thái, Lào, Campuchia theo Phật giáo có những phép lịch sự gần với người Việt: kính trọng người lớn tuổi, không chạm vào đầu người khác, chào bằng cách chắp tay. Người Malaysia, Indonesia theo đạo Hồi thường dùng tay phải khi đưa, nhận đồ, và nên được hỏi trước về món ăn khi đi liên hoan.

Với chủ nhà, khách thuê Đông Nam Á thường thuê dài, ở cùng gia đình hoặc vài người cùng quê. Hợp đồng nên ghi rõ số người ở, cách tính điện nước, quy định về nấu ăn nếu nhà dùng chung bếp. Những cộng đồng này thường có hội nhóm rất gắn bó; một chủ nhà làm ăn tử tế sẽ được giới thiệu khách liên tục qua chính các nhóm ấy.

Một chi tiết nhỏ nhưng hay gây rối khi làm giấy tờ là tên gọi. Người Thái thường có tên gọi ở nhà ngắn gọn, khác hẳn họ tên dài trên hộ chiếu; nhiều người Indonesia chỉ có một tên duy nhất, không có họ. Phòng nhân sự, chủ nhà khi khai báo tạm trú, làm hợp đồng phải chép đúng từng chữ trên hộ chiếu, và ghi chú thêm tên thường gọi để đồng nghiệp dễ xưng hô.

Gia đình đa quốc tịch trong cộng đồng Đông Nam Á

Vì gần gũi về địa lý và văn hoá, các cuộc hôn nhân giữa người Việt và người Philippines, Thái, Lào, Campuchia, Malaysia, Indonesia không hiếm. Có người gặp nhau khi cùng làm cho một công ty đa quốc gia, có người quen nhau từ thời du học, có người là giáo viên tiếng Anh lấy vợ, chồng là đồng nghiệp người Việt và ở lại hẳn.

Các gia đình này đi qua cùng những thủ tục như mọi gia đình có yếu tố nước ngoài: đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền theo Luật Hộ tịch 2014, khai sinh và chọn quốc tịch cho con, thẻ tạm trú theo diện thân nhân cho người vợ hoặc chồng nước ngoài. Giấy tờ từ nước bạn thường phải được hợp pháp hoá lãnh sự và dịch sang tiếng Việt, trừ trường hợp được miễn.

Ở nhà, họ thường dung hoà khá nhẹ nhàng vì lịch lễ hai bên gần nhau: ăn Tết Nguyên đán bên nội, tháng 4 về bên ngoại té nước mừng Songkran hay Bunpimay, Giáng sinh đi lễ cùng gia đình người Philippines. Con cái lớn lên với hai, ba ngôn ngữ và thường là người phiên dịch nhỏ cho ông bà hai bên.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhiều giáo viên tiếng Anh ở Việt Nam là người Philippines?

Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức của Philippines, được dùng trong trường học, công sở từ nhỏ. Philippines lại gần Việt Nam, khí hậu và đời sống tương đồng. Nhiều trung tâm ngoại ngữ, trường học tuyển giáo viên người Philippines có bằng cấp, chứng chỉ giảng dạy phù hợp quy định hiện hành.

Người Thái có ăn Tết Nguyên đán không?

Tết cổ truyền của người Thái là Songkran giữa tháng 4. Người Thái gốc Hoa vẫn mừng Tết âm lịch trong gia đình, nhưng kỳ nghỉ lớn nhất của cả nước Thái là Songkran. Khi làm việc ở Việt Nam, họ nghỉ Tết Nguyên đán theo lịch của doanh nghiệp tại Việt Nam.

Công dân ASEAN có cần thị thực khi vào Việt Nam không?

Công dân phần lớn các nước ASEAN được miễn thị thực ngắn ngày, thời hạn khác nhau theo từng nước. Miễn thị thực không áp dụng cho việc làm lâu dài; người đi làm cần giấy phép lao động hoặc xác nhận phù hợp và thị thực, thẻ tạm trú đúng mục đích theo quy định hiện hành.

Ở Việt Nam tìm đồ ăn halal cho đồng nghiệp người Malaysia, Indonesia ở đâu?

Ở TP.HCM và Hà Nội, khu quanh các thánh đường Hồi giáo thường có quán halal, nhiều quán do người Chăm hoặc người Malaysia, Indonesia mở. Một số siêu thị có quầy thực phẩm có chứng nhận halal. Khi đặt tiệc, nên hỏi đồng nghiệp chỗ quen của họ.

Sinh viên Lào học ở Việt Nam có phải khai báo tạm trú không?

Có. Sinh viên ở ký túc xá thì nhà trường thực hiện khai báo; ở trọ bên ngoài thì chủ nhà trọ phải khai báo tạm trú cho người nước ngoài với công an cấp xã theo quy định. Chủ trọ nên giữ liên lạc với bộ phận quản lý sinh viên quốc tế của trường.

Có nên để giáo viên nước ngoài dạy thử khi chưa có giấy phép lao động?

Không nên. Dạy học để nhận thù lao là làm việc, cần giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp và thị thực đúng mục đích. Trung tâm nên hoàn tất giấy tờ trước khi giáo viên đứng lớp, kể cả buổi dạy thử có thu phí.