Vợ hoặc chồng người nước ngoài của công dân Việt Nam, khi sống ở Việt Nam, thường ở theo diện thăm thân: thị thực hoặc thẻ tạm trú của họ do người vợ hoặc chồng Việt bảo lãnh. Muốn đi làm cho doanh nghiệp, họ vẫn cần giấy phép lao động hoặc thuộc diện miễn; về lâu dài, nhiều người đủ điều kiện xin thường trú.
Đây là nhóm ngoại kiều sống gần người Việt nhất: ở trong nhà người Việt, ăn Tết, đi đám giỗ, đón con ở cổng trường làng. Họ cũng là nhóm mà giấy tờ phụ thuộc nhiều nhất vào một người Việt cụ thể. Bài này nói về họ là ai, đường cư trú của họ dựa vào đâu, những chỗ dễ vướng, và gia đình Việt — cha mẹ chồng, cha mẹ vợ, anh chị em — có thể làm gì để người mới đến không chơi vơi. Thủ tục đăng ký kết hôn, khai sinh cho con chung được viết kỹ ở danh mục "Kết hôn và gia đình đa quốc tịch".
Họ là ai và đến từ đâu
Không có một hình mẫu chung cho vợ, chồng nước ngoài của người Việt. Có người quen nhau khi cùng đi du học, rồi người nước ngoài theo về Việt Nam sống. Có người là chuyên gia, giáo viên sang làm việc, gặp người Việt ở công ty, ở lớp học, và ở lại. Có những cô dâu đến từ các nước láng giềng, sống ở vùng biên giới hoặc ở nông thôn, nơi hai bên qua lại từ nhiều đời. Và có những người nước ngoài lấy người Việt ở nước ngoài, rồi cả nhà quyết định về Việt Nam sinh sống.
Hoàn cảnh khác nhau kéo theo nhu cầu khác nhau. Một người chồng nước ngoài ở TP.HCM, làm việc cho một công ty đa quốc gia, có thể đang ở theo diện lao động và chỉ cần đến diện thăm thân khi nghỉ việc. Một người vợ nước ngoài ở một xã ven sông miền Tây, không đi làm thuê, thì cả cuộc sống ở Việt Nam dựa vào thẻ tạm trú do chồng bảo lãnh.
Cũng cần nhắc đến những gia đình mà người Việt và người nước ngoài sống ở nước ngoài nhiều năm rồi mới cùng về Việt Nam, thường khi cha mẹ bên Việt đã già cần người chăm sóc, hoặc khi người Việt muốn con lớn lên gần ông bà. Với người nước ngoài trong những gia đình này, Việt Nam không phải nơi họ chọn vì công việc mà vì gia đình; họ có thể bỏ lại sự nghiệp, bạn bè, và bắt đầu lại từ đầu ở một nơi mà họ chưa nói được tiếng. Hiểu điều đó giúp gia đình bên Việt kiên nhẫn hơn với những tháng đầu khó khăn, và chủ động giúp họ tìm việc, tìm bạn, tìm một vai trò mới.
Điểm chung là cả hai đều sống trong một gia đình Việt Nam, với họ hàng, nếp nhà và những kỳ vọng riêng. Giấy tờ chỉ là một nửa câu chuyện; nửa kia là việc trở thành dâu, rể của một nhà.
Đường cư trú dựa vào đâu
Thị thực và thẻ tạm trú diện thăm thân. Người nước ngoài là vợ, chồng, con của công dân Việt Nam được cấp thị thực ký hiệu TT (thăm thân) theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam, và được xét cấp thẻ tạm trú cùng diện. Người bảo lãnh là người vợ hoặc chồng Việt.
Giấy chứng nhận kết hôn là giấy tờ gốc. Mọi thủ tục cư trú theo diện vợ chồng đều dựa vào việc hôn nhân được ghi nhận hợp pháp: đăng ký kết hôn tại Việt Nam, hoặc kết hôn ở nước ngoài rồi ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam. Cặp sống chung không đăng ký thì không có đường cư trú theo diện này.
Diện khác vẫn có thể song song. Người nước ngoài đang làm việc có thể ở theo diện lao động do công ty bảo lãnh; người mở doanh nghiệp có thể ở theo diện đầu tư. Khi diện đó kết thúc, diện thăm thân là đường dự phòng, nên cần giữ đủ giấy tờ hôn nhân, khai sinh của con.
Thường trú là đường dài hạn. Luật cho phép người nước ngoài có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam, đáp ứng điều kiện về thời gian tạm trú và các điều kiện khác, xin thường trú. Thường trú có quy định riêng, được viết ở trang chuyên về thường trú; ở đây chỉ nhắc để gia đình biết đường đó có.
Những chỗ dễ vướng và cách phòng
Phần lớn rắc rối của vợ, chồng nước ngoài không đến từ luật khó mà từ những việc nhỏ bị quên hoặc bị hiểu sai. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp:
| Tình huống | Vì sao vướng | Cách phòng |
|---|---|---|
| Thẻ tạm trú hết hạn đúng lúc người Việt đi công tác xa | Người bảo lãnh phải ký hồ sơ gia hạn | Ghi hạn thẻ vào lịch của cả hai, làm hồ sơ sớm |
| Người nước ngoài đi làm thêm dạy tiếng, phiên dịch | Thẻ thăm thân không tự động cho phép làm việc | Hỏi rõ diện giấy phép lao động hoặc miễn trước khi nhận việc |
| Về quê vợ, quê chồng ăn Tết nhiều ngày | Nơi ở mới phải được khai báo tạm trú | Chủ nhà ở quê khai báo với công an cấp xã ngay khi về |
| Giấy tờ nước ngoài (khai sinh, bằng cấp) cần dùng ở Việt Nam | Phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch | Làm sẵn khi còn ở nước ngoài, giữ bản chính cẩn thận |
| Người Việt qua đời hoặc hai người ly hôn | Diện thăm thân không còn người bảo lãnh | Hỏi sớm cơ quan xuất nhập cảnh về đường cư trú khác, đặc biệt khi có con chung |
Hàng cuối bảng là chuyện không ai muốn nghĩ tới, nhưng là chuyện người nước ngoài trong gia đình lo nhất. Một gia đình chu đáo sẽ cùng nhau tìm hiểu trước, không để người ở lại phải tự xoay xở trong lúc đang đau buồn.
Làm dâu, làm rể nhà Việt: phần không nằm trong luật
Một người vợ nước ngoài lần đầu về quê chồng ở Nghệ An dịp giỗ ông nội sẽ gặp cùng lúc hàng chục người họ hàng, ai cũng hỏi han bằng giọng địa phương, ai cũng muốn gắp thức ăn. Một người chồng nước ngoài lần đầu dự đám cưới bên vợ ở miền Tây sẽ được mời uống, mời hát, mời nói vài câu chúc. Với người Việt đó là niềm nở; với người mới đến, đó có thể là một ngày rất mệt.
Những thứ giúp ích nhất thường rất đơn giản. Người vợ hoặc chồng Việt giải thích trước: ai là ai, gọi thế nào, nên làm gì khi được mời, có thể từ chối thế nào cho khéo. Cha mẹ hai bên chấp nhận rằng con dâu, con rể học dần, không cần đúng từng chi tiết trong năm đầu. Anh chị em trong nhà là người phiên dịch, người dẫn đường, người bênh vực khi có hiểu lầm.
Ngôn ngữ là cây cầu dài hạn. Người nước ngoài học tiếng Việt sẽ hoà nhập nhanh hơn rõ rệt, nhưng việc học cần thời gian và cần người trong nhà kiên nhẫn nói chậm, nói rõ. Gia đình cũng có thể học vài câu tiếng của con dâu, con rể; điều đó cho người mới đến cảm giác được đón nhận chứ không chỉ được yêu cầu thích nghi.
Khác biệt về ăn uống, cách nuôi con, cách chi tiêu, cách đối xử với cha mẹ già là chuyện của mọi gia đình, không riêng gia đình có người nước ngoài. Đặt nó vào khuôn "người nước X thì thế này" chỉ làm khó nói chuyện hơn. Nói với nhau như hai con người cụ thể thì dễ hơn.
Con chung: hai tiếng nói, hai nếp nhà
Phần lớn các cặp vợ chồng đa quốc tịch sống ở Việt Nam đều có con, và con là nơi hai nếp nhà gặp nhau rõ nhất. Câu hỏi đầu tiên thường là quốc tịch và khai sinh; câu hỏi lâu dài hơn là ngôn ngữ và trường học.
Về giấy tờ, trẻ sinh ra ở Việt Nam có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam được đăng ký khai sinh tại UBND cấp xã; việc chọn quốc tịch cho con, đặt tên theo kiểu nào, và có làm thêm giấy tờ của nước bên kia hay không là những việc cha mẹ nên bàn trước khi con chào đời. Danh mục "Kết hôn và gia đình đa quốc tịch" đi vào từng bước.
Về ngôn ngữ, nhiều gia đình theo cách mỗi người nói với con bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Trẻ sống ở Việt Nam sẽ có tiếng Việt từ trường lớp, hàng xóm, ông bà; tiếng của cha hoặc mẹ nước ngoài thì cần được giữ có chủ ý, bằng sách, bằng những chuyến về thăm, bằng các nhóm cộng đồng cùng tiếng. Trường học là lựa chọn lớn thứ hai. Gia đình sống ở thành phố có nhiều lựa chọn hơn; gia đình ở quê thường cho con học trường công lập bằng tiếng Việt và giữ tiếng còn lại ở nhà. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà; điều quan trọng là cha mẹ thống nhất với nhau và giải thích cho ông bà hai bên hiểu.
Một đứa trẻ nói được tiếng của cả hai bên có thể trò chuyện với cả ông bà nội lẫn ông bà ngoại — đó là món quà lớn của gia đình đa quốc tịch.
Danh sách việc nên làm trong năm đầu
Với gia đình vừa có thêm một thành viên nước ngoài về sống ở Việt Nam, năm đầu là năm đặt nền. Những việc nên làm sớm:
- Hoàn tất giấy chứng nhận kết hôn hoặc ghi chú kết hôn ở Việt Nam, giữ bản chính và bản sao.
- Làm thẻ tạm trú diện thăm thân cho người nước ngoài; ghi hạn thẻ vào lịch của cả hai vợ chồng.
- Khai báo tạm trú tại nơi ở, và mỗi lần về quê, về nhà cha mẹ ở dài ngày.
- Mua bảo hiểm y tế phù hợp cho người nước ngoài; tìm trước một cơ sở khám bệnh gần nhà có người nói được thứ tiếng họ dùng.
- Lưu bản chụp hộ chiếu, thẻ tạm trú, giấy kết hôn ở hai nơi; ghi số 113, 114, 115 và nơi cơ quan đại diện nước họ đóng.
- Nếu người nước ngoài muốn đi làm: tìm hiểu diện giấy phép lao động hoặc miễn trước khi nhận việc.
- Tìm một lớp hoặc người dạy tiếng Việt; giới thiệu họ với một vài gia đình đa quốc tịch khác ở gần.
Không việc nào trong danh sách khó, nhưng gộp lại chúng tạo ra khác biệt lớn giữa một người nước ngoài sống yên ổn và một người luôn thấp thỏm về giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Vợ hoặc chồng người nước ngoài của công dân Việt Nam có được miễn thị thực không?
Người nước ngoài là vợ, chồng, con của công dân Việt Nam hoặc của người Việt Nam định cư ở nước ngoài có thể được cấp giấy miễn thị thực, có giá trị nhiều năm. Ngoài ra, khi sống lâu dài ở Việt Nam, họ thường xin thẻ tạm trú diện thăm thân. Nên chọn đường phù hợp với kế hoạch sống của gia đình.
Thẻ tạm trú diện thăm thân có cho phép đi làm không?
Thẻ tạm trú cho biết lý do được ở Việt Nam, không thay cho giấy phép lao động. Người nước ngoài có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam muốn làm việc cho doanh nghiệp cần giấy phép lao động hoặc thuộc diện miễn, xác nhận không thuộc diện cấp theo quy định hiện hành. Quy định này thay đổi nhiều lần, nên kiểm tra ở thời điểm nhận việc.
Khi ly hôn, người nước ngoài có phải rời Việt Nam ngay không?
Không có nghĩa là phải rời đi ngay trong ngày, nhưng cơ sở bảo lãnh theo diện vợ chồng không còn. Người nước ngoài cần tìm hiểu đường cư trú khác, như theo diện có con chung là công dân Việt Nam, diện lao động hay đầu tư, hoặc chuẩn bị xuất cảnh trước khi giấy tờ hiện có hết hạn. Nên hỏi phòng quản lý xuất nhập cảnh sớm.
Người nước ngoài có được đứng tên nhà đất cùng vợ hoặc chồng Việt không?
Đây là vấn đề thuộc pháp luật đất đai và nhà ở, có điều kiện và giới hạn riêng cho người nước ngoài, không phụ thuộc vào việc kết hôn với công dân Việt Nam. Gia đình nên hỏi luật sư hoặc cơ quan đăng ký đất đai trước khi giao dịch; trang Ngoại Kiều không đi sâu vào sở hữu nhà.
Con dâu người nước ngoài về quê ăn Tết có cần khai báo tạm trú không?
Có. Mỗi nơi người nước ngoài ở lại đều phải được khai báo tạm trú, kể cả nhà cha mẹ chồng ở quê. Người khai là chủ hộ hoặc người quản lý nơi ở, khai với công an cấp xã theo kênh trực tuyến hoặc trực tiếp. Việc này nên làm ngay ngày đầu về.
Gia đình nên làm gì để con dâu, con rể nước ngoài bớt cô đơn?
Giải thích trước các nghi lễ và cách xưng hô, kiên nhẫn khi họ học tiếng Việt, tạo cơ hội cho họ gặp những gia đình đa quốc tịch khác hoặc người cùng nước sống gần, và tôn trọng thói quen riêng của họ. Một người trong nhà làm người dẫn đường giúp ích nhiều hơn mọi lời khuyên chung.