Người nước ngoài là cha dượng hoặc mẹ kế có thể nhận con riêng của vợ hoặc chồng Việt làm con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi 2010; đây là trường hợp được ưu tiên và được miễn một số điều kiện so với người nhận con nuôi xa lạ. Điều kiện then chốt là sự đồng ý của cha mẹ đẻ, kể cả người cha hoặc mẹ đẻ đã ly hôn, và sự đồng ý của chính đứa trẻ nếu con từ đủ chín tuổi.
Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài do Sở Tư pháp và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh giải quyết, không phải việc của riêng phường, xã; hỏi lại Sở Tư pháp theo hướng dẫn hiện hành. Con nuôi là trẻ Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi vẫn giữ quốc tịch Việt Nam. Bài này trình bày nguyên lý, những ai phải đồng ý, hệ quả pháp lý và những lý do không nên dùng con nuôi như đường tắt giấy tờ.
Ba tình huống hay gặp trong gia đình đa quốc tịch
Tình huống thứ nhất, phổ biến nhất: người mẹ Việt có con riêng với người chồng trước, tái hôn với người nước ngoài. Người chồng mới gắn bó với đứa trẻ, cả nhà muốn quan hệ ấy được pháp luật công nhận là cha con. Ngược lại cũng có trường hợp người cha Việt có con riêng, tái hôn với người vợ nước ngoài.
Tình huống thứ hai: gia đình đa quốc tịch đang sống ở Việt Nam muốn nhận nuôi một đứa trẻ không có quan hệ huyết thống, như trẻ mồ côi, trẻ bị bỏ rơi đang ở cơ sở nuôi dưỡng. Đây là con nuôi có yếu tố nước ngoài theo nghĩa đầy đủ, với điều kiện và trình tự chặt hơn nhiều.
Tình huống thứ ba: người nước ngoài muốn nhận cháu ruột của vợ hoặc chồng Việt, ví dụ cháu mồ côi cha mẹ. Luật Nuôi con nuôi 2010 cũng dành sự ưu tiên cho việc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận cháu làm con nuôi.
Bài này tập trung vào tình huống thứ nhất vì đó là chuyện của nhiều gia đình tái hôn. Hai tình huống còn lại dùng chung các nguyên tắc, nhưng có thêm bước xác minh nguồn gốc trẻ, giới thiệu trẻ và có khi cần cơ quan con nuôi của nước người nhận tham gia.
Nguyên tắc nền của Luật Nuôi con nuôi 2010
Vì lợi ích tốt nhất của trẻ. Mọi quyết định đều xét trên câu hỏi: việc nhận nuôi có tốt cho đứa trẻ không. Mong muốn của người lớn, kể cả mong muốn chính đáng, đứng sau lợi ích của trẻ.
Ưu tiên gia đình gốc và trong nước. Trẻ được ưu tiên ở lại trong gia đình gốc; nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài với trẻ không có quan hệ thân thích chỉ khi không tìm được gia đình thay thế phù hợp trong nước.
Tự nguyện, không vụ lợi. Luật cấm lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, mua bán người, bóc lột sức lao động, và cấm lợi dụng việc này nhằm mục đích khác như hưởng chế độ, ưu đãi, xuất nhập cảnh. Không ai được nhận hay đưa tiền để có sự đồng ý cho con làm con nuôi.
Quan hệ cha mẹ – con thật sự. Nuôi con nuôi tạo quan hệ cha mẹ và con lâu dài, bền vững, với đủ quyền và nghĩa vụ như cha mẹ đẻ và con đẻ. Đó không phải một giấy tờ tạm thời.
Điều kiện: cha dượng, mẹ kế khác người nhận con nuôi thông thường thế nào
Luật Nuôi con nuôi 2010 miễn một số điều kiện cho cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột. Bảng dưới so sánh một số điểm chính theo nguyên lý của luật.
| Điều kiện | Người nhận con nuôi thông thường | Cha dượng, mẹ kế nhận con riêng của vợ, chồng |
|---|---|---|
| Chênh lệch tuổi | Hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên | Không áp dụng mức chênh 20 tuổi |
| Tuổi của con nuôi | Dưới 16 tuổi | Được nhận cả trẻ từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi |
| Điều kiện sức khoẻ, kinh tế, chỗ ở | Phải chứng minh đủ điều kiện bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng | Không áp dụng một số điều kiện này theo luật |
| Năng lực hành vi, tư cách đạo đức | Bắt buộc | Vẫn bắt buộc |
| Sự đồng ý của cha mẹ đẻ và của trẻ từ đủ 9 tuổi | Bắt buộc | Vẫn bắt buộc |
Người nước ngoài cũng phải đáp ứng điều kiện nhận con nuôi theo pháp luật nước mình. Có nước đặt điều kiện riêng về tuổi, thời gian kết hôn hoặc yêu cầu thẩm định gia đình; hỏi cơ quan đại diện nước đó sớm.
Những ai phải đồng ý
Đây là chỗ nhiều gia đình vướng nhất. Luật đòi sự đồng ý của cha mẹ đẻ của trẻ. Với con riêng của người mẹ Việt, nghĩa là ngoài người mẹ, người cha đẻ của đứa trẻ cũng phải đồng ý, dù hai người đã ly hôn từ lâu và người cha không nuôi con.
Nếu cha đẻ đã chết, mất năng lực hành vi dân sự, hoặc không xác định được, thì chỉ cần sự đồng ý của người còn lại. Nếu cha đẻ vẫn sống nhưng không liên lạc được, gia đình cần hỏi Sở Tư pháp cách xử lý, vì không được gạt người cha ra chỉ bằng lời khai rằng người đó không quan tâm đến con.
Nếu trẻ từ đủ chín tuổi trở lên, phải có sự đồng ý của chính trẻ. Cán bộ sẽ hỏi riêng đứa trẻ, bằng lời phù hợp với tuổi. Cha mẹ nên nói chuyện với con từ trước, giải thích việc này có ý nghĩa gì, con sẽ gọi ai là gì, và tôn trọng nếu con cần thêm thời gian.
Sự đồng ý phải tự nguyện, trung thực, không bị ép buộc và không đổi lấy tiền hay lợi ích vật chất. Người cha đẻ đồng ý vì được trả tiền là trái luật, và có thể làm cả việc nuôi con nuôi bị huỷ về sau.
Trình tự theo nguyên lý
Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài do cấp tỉnh giải quyết. Trình tự thực tế tuỳ hướng dẫn hiện hành; dưới đây là khung để gia đình hình dung.
- Hỏi trước Sở Tư pháp nơi đứa trẻ thường trú về hồ sơ, giấy tờ người nước ngoài cần chuẩn bị và cách nộp.
- Người nước ngoài chuẩn bị hồ sơ của người nhận con nuôi theo yêu cầu, gồm giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ chứng minh đủ điều kiện nhận con nuôi theo pháp luật nước họ, phiếu lý lịch tư pháp; giấy nước ngoài hợp pháp hoá và dịch.
- Chuẩn bị hồ sơ của trẻ: giấy khai sinh, ảnh, văn bản đồng ý của cha mẹ đẻ, của trẻ nếu từ đủ chín tuổi, giấy tờ chứng minh quan hệ cha dượng hoặc mẹ kế như giấy chứng nhận kết hôn với cha hoặc mẹ đẻ của trẻ.
- Sở Tư pháp kiểm tra, lấy ý kiến của những người phải đồng ý, thẩm định.
- Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh xem xét, quyết định cho nhận con nuôi.
- Tổ chức giao nhận con nuôi và ghi vào sổ hộ tịch; giấy khai sinh của trẻ có thể được cập nhật theo quan hệ mới tuỳ yêu cầu.
- Nếu gia đình định đưa con ra nước ngoài, làm thêm các thủ tục công nhận việc nuôi con nuôi và cư trú cho trẻ theo luật nước đó.
Ở mỗi bước, giấy tờ nước ngoài là phần chậm nhất. Bắt đầu sớm với lý lịch tư pháp và giấy xác nhận đủ điều kiện ở nước người nhận.
Hệ quả pháp lý: quốc tịch, họ tên, thừa kế
Luật Quốc tịch Việt Nam 2008 quy định trẻ em là công dân Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi vẫn giữ quốc tịch Việt Nam. Con có thể có thêm quốc tịch nước của cha dượng hoặc mẹ kế nếu luật nước đó cho phép trao quốc tịch cho con nuôi; muốn thôi quốc tịch Việt Nam là thủ tục riêng.
Họ tên của con nuôi có thể được thay đổi theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, nhưng với trẻ từ đủ chín tuổi phải có sự đồng ý của trẻ. Nhiều gia đình giữ nguyên tên con để không xáo trộn việc học và giấy tờ, chỉ cập nhật thông tin cha hoặc mẹ.
Từ ngày việc nuôi con nuôi được đăng ký, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con, kể cả thừa kế theo pháp luật. Quan hệ giữa trẻ với cha đẻ hoặc mẹ đẻ không nuôi có thể được thoả thuận giữ lại một phần theo luật; nên nói rõ chuyện này với cán bộ khi làm hồ sơ.
Nuôi con nuôi không nhằm làm giấy tờ cư trú, xuất cảnh hay hưởng chế độ. Nếu mục đích thật là để đưa trẻ đi học, đi định cư ở nước kia mà không có quan hệ cha mẹ – con thật sự, đó là lợi dụng việc nuôi con nuôi mà luật cấm, và việc nuôi có thể bị chấm dứt.
Trước khi bắt đầu: nói chuyện trong nhà
Thủ tục giấy tờ là phần dễ. Phần khó là đứa trẻ. Một đứa trẻ tám, mười tuổi đã có ký ức về cha đẻ, có thể vẫn gặp cha đẻ vào cuối tuần, và có cảm xúc riêng về việc người chồng mới của mẹ trở thành cha trên giấy. Nhận con nuôi không xoá được những ký ức ấy, cũng không nên cố xoá.
Nhiều gia đình thấy dễ hơn khi người Việt, là cha hoặc mẹ đẻ, nói chuyện với con trước, bằng những câu đơn giản: chú sẽ là bố của con trên giấy tờ, để chú được lo cho con như bố, con vẫn là con của bố đẻ, con vẫn được gặp bố đẻ nếu hai bên thoả thuận. Sau đó để người nước ngoài tự nói với con bằng cách của mình, không ép con gọi tên gọi mới ngay.
Với người cha hoặc mẹ đẻ không nuôi con, nên nói chuyện thẳng thắn trước khi xin văn bản đồng ý. Giải thích lý do, quyền thăm con có còn không, việc cấp dưỡng sẽ ra sao. Một sự đồng ý có được qua nói chuyện tử tế bền hơn nhiều so với một chữ ký miễn cưỡng, vốn dễ dẫn tới tranh chấp khi gia đình chuẩn bị đưa con ra nước ngoài.
Nếu gia đình định chuyển ra nước của cha dượng hoặc mẹ kế, hãy hỏi trước quốc gia đó có công nhận quyết định nuôi con nuôi của Việt Nam không, cần thêm thủ tục gì để con được cư trú. Có nước công nhận gần như tự động, có nước đòi làm lại một phần thủ tục ở nước họ; biết trước giúp chọn đúng thứ tự.
Câu hỏi thường gặp
Cha dượng không nhận con nuôi thì quan hệ với con riêng của vợ có được luật ghi nhận không?
Có, nhưng hẹp hơn. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 giao cho cha dượng, mẹ kế quyền và nghĩa vụ trông nom, chăm sóc con riêng của vợ hoặc chồng cùng chung sống. Về thừa kế, Bộ luật Dân sự 2015 chỉ cho hai bên thừa kế của nhau khi có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, điều phải chứng minh khi có tranh chấp; con nuôi đã đăng ký thì không cần chứng minh.
Người cha đẻ không đồng ý thì có nhận con nuôi được không?
Thường là không, vì sự đồng ý của cha mẹ đẻ là điều kiện bắt buộc, trừ khi người đó đã chết, mất năng lực hành vi dân sự, không xác định được, hoặc trường hợp luật quy định khác. Nếu cha đẻ chỉ không liên lạc được, gia đình cần hỏi Sở Tư pháp và luật sư về hướng xử lý.
Con nuôi có được đổi họ theo cha dượng người nước ngoài không?
Có thể, theo yêu cầu của cha mẹ nuôi, và trẻ từ đủ chín tuổi phải đồng ý. Nên cân nhắc cách viết họ nước ngoài trên giấy tờ Việt Nam và giữ thống nhất với giấy tờ nước kia, như khi đặt tên cho con trong gia đình đa quốc tịch.
Nhận con nuôi rồi con có tự động được nhập quốc tịch nước của cha dượng không?
Không tự động theo luật Việt Nam. Việc trẻ có thêm quốc tịch nước kia do luật nước đó quyết định, có nước trao quốc tịch cho con nuôi khi đủ điều kiện, có nước đòi thủ tục nhập tịch. Hỏi cơ quan đại diện nước đó trước khi làm.
Sau khi nhận con nuôi có chấm dứt được không?
Luật Nuôi con nuôi 2010 cho phép toà án quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi trong một số trường hợp, như con nuôi đã thành niên và cha mẹ nuôi tự nguyện chấm dứt, hoặc có hành vi vi phạm nghiêm trọng. Đây không phải việc làm tuỳ ý, vì vậy cần cân nhắc kỹ trước khi nhận.