Với con của một người Việt và một người nước ngoài, việc chọn trường bắt đầu từ hai câu hỏi: con có quốc tịch Việt Nam chưa, và gia đình định sống ở Việt Nam bao lâu. Con có quốc tịch Việt Nam thì nhập học như mọi trẻ Việt, mở rộng được lựa chọn trường công lập; gia đình ở lâu dài thường nghiêng về công lập hoặc song ngữ, còn gia đình sẽ chuyển đi thường cần chương trình quốc tế liền mạch.
Phần còn lại là những điều khó đong đếm hơn: con nên lớn lên với tiếng nào là chính, ông bà hai bên mong gì, ba mẹ coi trọng điều gì ở trường học. Bài này không chọn hộ gia đình, chỉ đặt các câu hỏi theo thứ tự để vợ chồng bàn với nhau dễ hơn.
Quốc tịch của con quyết định con đi đường nào
Theo Luật Quốc tịch Việt Nam 2008 (sửa đổi năm 2014), trẻ sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia là công dân nước ngoài, thì có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam khi đăng ký khai sinh. Trẻ sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thoả thuận được thì vẫn có quốc tịch Việt Nam. Đây là nguyên lý chung; các trường hợp cụ thể như con sinh ở nước ngoài, con đã có quốc tịch nước khác nên được hỏi ở Sở Tư pháp hoặc UBND cấp xã nơi đăng ký hộ tịch.
Con có quốc tịch Việt Nam và đã có giấy khai sinh Việt Nam, số định danh cá nhân thì vào trường nào cũng là học sinh Việt Nam: tuyển sinh đầu cấp theo địa bàn, dùng hồ sơ như mọi trẻ khác, không cần thị thực hay thẻ tạm trú. Con sinh ở nước ngoài thì gia đình cần làm thủ tục ghi chú khai sinh hoặc đăng ký khai sinh theo quy định về hộ tịch có yếu tố nước ngoài trước khi con được coi là học sinh Việt Nam trên giấy tờ.
Con chỉ mang quốc tịch nước ngoài thì đi theo hồ sơ học sinh nước ngoài: hộ chiếu, giấy tờ cư trú diện thân nhân, học bạ có hợp pháp hoá. Trường công lập vẫn có thể nhận, nhưng gia đình mất thêm bước và phụ thuộc vào việc trường còn chỉ tiêu.
Một điểm hay bị bỏ qua: nếu con mang cả hai quốc tịch, hộ chiếu nước ngoài của con vẫn cần được giữ còn hạn. Đó là giấy để con đi lại, về thăm họ hàng bên kia và đi học tiếp ở nước đó sau này.
Năm câu hỏi vợ chồng nên trả lời trước khi đi xem trường
Mình ở Việt Nam bao lâu? Ba năm hay cả đời làm thay đổi gần như mọi thứ. Gia đình chưa chắc thì nên chọn phương án giữ được cả hai cửa: con vững tiếng Việt và vẫn đọc viết được tiếng của bên kia.
Sau Việt Nam, con có thể học tiếp ở đâu? Nếu khả năng cao con sẽ học trung học hoặc đại học ở nước của ba hoặc mẹ nước ngoài, chương trình và ngôn ngữ ở bậc trung học trở nên quan trọng. Nếu con sẽ học đại học ở Việt Nam, nền tảng chương trình Việt Nam và tiếng Việt học thuật lại quan trọng hơn.
Tiếng nào là tiếng chính của con? Trẻ hiếm khi giỏi đều ba thứ tiếng mà không có môi trường thật cho cả ba. Hai vợ chồng nên thống nhất tiếng nào trường lo, tiếng nào nhà lo.
Mình coi trọng điều gì nhất ở trường? Gần nhà để con có bạn trong xóm, lớp ít học sinh, phương pháp học qua dự án, kỷ luật, các môn nghệ thuật thể thao. Mỗi người trong nhà có thể coi trọng một điều khác; nói ra trước khi đi xem trường đỡ tranh cãi sau.
Ngân sách lâu dài là bao nhiêu? Học phí các loại trường khác nhau rất xa và thường tăng theo từng cấp. Hãy tính cho cả quãng đường con học ở Việt Nam, không chỉ năm đầu, để không phải chuyển trường giữa chừng vì lý do tiền.
Ba hướng chọn và điều mỗi hướng đánh đổi
Không có hướng nào đúng cho mọi nhà. Bảng dưới đặt ba hướng phổ biến cạnh nhau theo cái được và cái phải bù.
| Hướng | Con được gì | Gia đình phải bù gì |
|---|---|---|
| Trường công lập Việt Nam | Tiếng Việt vững, bạn bè quanh nhà, hiểu sâu văn hoá Việt | Giữ tiếng và chữ của ba hoặc mẹ nước ngoài ở nhà, chuẩn bị nếu sau này học ở nước khác |
| Trường song ngữ hoặc tư thục có tăng cường ngoại ngữ | Tiếng Việt và tiếng Anh song song, lớp thường ít học sinh hơn | Nếu ngôn ngữ của bên nước ngoài không phải tiếng Anh thì vẫn phải giữ ở nhà; kiểm kỹ chương trình thật sự |
| Trường quốc tế | Chương trình liền mạch khi chuyển nước, tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác vững | Tiếng Việt và hiểu biết về Việt Nam có thể yếu nếu gia đình không chủ động bù |
Nhiều gia đình đi theo đường kết hợp: học công lập ở mầm non và tiểu học để con vững tiếng Việt, rồi chuyển sang song ngữ hay quốc tế ở bậc trung học khi kế hoạch tương lai rõ hơn. Chuyển trường như vậy cần chuẩn bị ngôn ngữ trước một hai năm.
Đọc kỹ chữ "song ngữ" và chữ "quốc tế"
Ở Việt Nam, chữ "song ngữ" được dùng rất rộng. Có trường dạy một nửa thời lượng bằng tiếng Anh, có trường chỉ thêm vài tiết tiếng Anh với giáo viên nước ngoài mỗi tuần. Chữ "quốc tế" cũng vậy: có trường được cấp phép dạy trọn chương trình nước ngoài, có trường chỉ liên kết một phần.
Khi đi xem trường, gia đình nên hỏi những câu cụ thể: mỗi tuần con học bao nhiêu tiết bằng mỗi ngôn ngữ; môn nào dạy bằng tiếng nào; chương trình được cấp phép theo văn bản nào; cuối cấp học con nhận bằng của nước nào hoặc chứng chỉ gì; học sinh chuyển sang trường ở nước khác có được công nhận không. Những câu này có câu trả lời rõ ràng, và trường nghiêm túc sẽ trả lời bằng văn bản.
Gia đình cũng nên xin dự một buổi học thử hoặc tham quan trong giờ học, không chỉ ngày hội tuyển sinh. Nhìn lớp học thật năm phút nói nhiều hơn tờ rơi. Người cha hoặc mẹ nước ngoài thường nhận ra ngay giáo viên tiếng của mình dạy tốt hay không, còn người Việt thường nhìn ra cách lớp học vận hành, cách giáo viên nói chuyện với trẻ.
Cuối cùng, hỏi các gia đình đa quốc tịch đã có con học ở trường đó, nếu quen được. Họ thường kể thẳng những chuyện mà buổi tư vấn không nhắc tới, như con có bị coi là "khác" không, ngày lễ của hai bên được đón nhận ra sao.
Khi hai bên gia đình không cùng ý
Chuyện chọn trường trong gia đình đa quốc tịch hiếm khi chỉ là chuyện của hai vợ chồng. Ông bà bên Việt có thể mong cháu học trường gần nhà, nói tiếng Việt giỏi, lễ phép như trẻ trong họ. Ông bà bên nước ngoài có thể lo cháu không nói chuyện được với mình, hoặc mong cháu sau này về nước họ học.
Những mong muốn đó đều chính đáng và đều xuất phát từ tình thương. Cách đỡ căng thẳng nhất là vợ chồng thống nhất với nhau trước, rồi cùng giải thích với cả hai bên lý do chọn, cũng như kế hoạch bù phần còn thiếu. Ví dụ: "Con học trường công lập để vững tiếng Việt, nhưng tối nào ba cũng đọc truyện tiếng Đức, hè nào cũng về thăm ông bà nội." Một kế hoạch cụ thể thường thuyết phục hơn mọi tranh luận về trường nào tốt hơn.
Đừng biến việc chọn trường thành phép thử xem văn hoá nào thắng. Đứa trẻ trong gia đình đa quốc tịch đã mang hai nửa; trường học chỉ là một phần nhỏ trong việc con lớn lên với cả hai nửa ấy.
Nếu con đã đủ lớn, hãy cho con cùng tham gia: dẫn con đi xem trường, hỏi con thích điều gì, sợ điều gì. Quyết định cuối vẫn là của người lớn, nhưng con được nghe và được hỏi sẽ dễ thích nghi hơn với lựa chọn đó.
Ví dụ giả định: hai cách chọn của hai gia đình
Ví dụ giả định thứ nhất: chồng người Việt, vợ người Nhật, sống ở Huế, định ở lâu dài vì chồng có cơ sở kinh doanh của gia đình. Con gái năm tuổi đã có quốc tịch Việt Nam từ khi đăng ký khai sinh ở Việt Nam. Hai vợ chồng chọn trường tiểu học công lập gần nhà để con có bạn trong xóm và vững tiếng Việt; mẹ nói tiếng Nhật với con ở nhà, cuối tuần con học chữ Nhật với một nhóm nhỏ trẻ em có mẹ người Nhật trong thành phố, và mỗi năm về quê ngoại một tháng.
Ví dụ giả định thứ hai: vợ người Việt, chồng người Canada làm chuyên gia ở TP.HCM theo hợp đồng ba năm, sau đó nhiều khả năng cả nhà về Canada. Hai con mang cả hai quốc tịch. Gia đình chọn trường quốc tế dạy chương trình nối được với hệ thống trường ở Canada, và bù tiếng Việt bằng cách cho con học thêm tiếng Việt hai buổi mỗi tuần, nghỉ hè thì về quê ngoại ở Cần Thơ ở với ông bà.
Hai gia đình đi hai đường ngược nhau nhưng cùng một cách nghĩ: bắt đầu từ kế hoạch sống, chọn trường lo phần ngôn ngữ chính, rồi giao phần ngôn ngữ còn lại cho gia đình với một kế hoạch cụ thể. Không gia đình nào trong hai ví dụ trên chọn "trường tốt nhất" theo nghĩa chung chung.
Xem lại quyết định theo từng chặng
Chọn trường không phải quyết định một lần cho mười hai năm. Mỗi khi con chuyển cấp, khi công việc của ba mẹ thay đổi, khi kế hoạch sống ở Việt Nam dài thêm hay ngắn lại, gia đình nên ngồi lại xem trường hiện tại còn hợp không.
Một vài dấu hiệu nên xem lại sớm hơn: con mất dần một trong hai thứ tiếng chính mà gia đình muốn giữ; con thường xuyên buồn khi đi học; kết quả học tập giảm rõ mà không có lý do khác; hoặc gia đình biết chắc sẽ chuyển nước trong một hai năm tới.
Khi chuyển trường, giữ đầy đủ hồ sơ học tập ở mỗi chặng: học bạ, giấy xác nhận, mô tả chương trình. Đối với gia đình đa quốc tịch, hồ sơ này còn là bằng chứng để con chứng minh quá trình học khi xin vào trường ở nước kia sau này.
Điều quan trọng nhất qua mọi chặng là con biết ba mẹ chọn vì con, và ba mẹ cùng một phía. Trẻ chịu được khá nhiều thay đổi về trường lớp, nhưng rất khó chịu khi thấy người lớn trong nhà giằng co vì mình.
Câu hỏi thường gặp
Con có cha hoặc mẹ là người Việt thì có tự động mang quốc tịch Việt Nam không?
Không hẳn. Theo Luật Quốc tịch Việt Nam 2008, sửa đổi 2014, con có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận chọn khi đăng ký khai sinh; nếu sinh trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thoả thuận được thì con có quốc tịch Việt Nam. Trường hợp cụ thể nên hỏi Sở Tư pháp hoặc UBND cấp xã.
Con hai quốc tịch nhập học trường công lập dùng giấy tờ gì?
Nếu con đã có giấy khai sinh Việt Nam và số định danh cá nhân, con nhập học như mọi học sinh Việt Nam. Hộ chiếu nước ngoài vẫn nên giữ còn hạn để con đi lại và học tiếp ở nước kia sau này nếu cần.
Trường song ngữ có giúp con giữ tiếng của ba hoặc mẹ nước ngoài không?
Chỉ khi ngôn ngữ thứ hai của trường trùng với tiếng của ba hoặc mẹ, thường là tiếng Anh. Nếu ba hoặc mẹ nói tiếng khác, như tiếng Pháp hay tiếng Hàn, gia đình vẫn phải giữ thứ tiếng đó ở nhà bằng sinh hoạt hằng ngày.
Có nên cho con học công lập ở tiểu học rồi chuyển quốc tế ở trung học?
Nhiều gia đình đi đường này để con vững tiếng Việt trước. Điều kiện là con phải chuẩn bị ngôn ngữ của trường mới từ một hai năm trước khi chuyển và gia đình kiểm tra trước yêu cầu đầu vào. Chuyển vào cuối bậc trung học thường khó hơn nhiều.
Ông bà hai bên không đồng ý với lựa chọn trường thì làm sao?
Vợ chồng nên thống nhất với nhau trước, rồi cùng giải thích lý do và kế hoạch bù phần còn thiếu, ví dụ giữ tiếng ở nhà, về thăm họ hàng hằng năm. Một kế hoạch cụ thể thường thuyết phục hơn tranh luận chung chung về trường nào tốt.
Làm sao biết một trường có đúng là trường quốc tế được cấp phép không?
Gia đình có quyền hỏi trường văn bản cấp phép, chương trình đang dạy, bằng hoặc chứng chỉ học sinh nhận cuối cấp. Có thể hỏi thêm Sở Giáo dục và Đào tạo nơi trường hoạt động. Trường nghiêm túc sẽ trả lời rõ và bằng văn bản.