Người nước ngoài sống lâu dài ở Việt Nam hôm nay chủ yếu gom thành vài cộng đồng lớn: người Hàn Quốc, người Trung Quốc đại lục, người Đài Loan (Trung Quốc), người Nhật, rồi tới người Ấn Độ, Philippines, Thái Lan, các nước phương Tây và Nga. Họ tập trung ở ba kiểu nơi: quanh các khu công nghiệp (Bắc Ninh, Hải Phòng, Đồng Nai, TP.HCM), ở khu đô thị mới của Hà Nội và TP.HCM, và ở các thành phố biển, cao nguyên như Đà Nẵng, Nha Trang, Đà Lạt.
Mỗi cộng đồng có nhịp sống riêng: hội đồng hương, nơi thờ tự, trường cho con, chợ và quán quen, nhóm trên mạng xã hội. Cái họ cần thì giống nhau hơn ta nghĩ: giấy tờ cư trú suôn sẻ, chỗ ở ổn định, nơi khám bệnh nói được tiếng mình, trường cho con và một người Việt đáng tin để hỏi. Bài này vẽ bức tranh chung; các bài khác trong mục đi sâu từng cộng đồng.
Ai đang sống ở Việt Nam: bản đồ các cộng đồng chính
Không có cộng đồng nào "điển hình". Bảng dưới gom theo những gì thấy được ngoài đời và các số liệu công khai về lao động, đầu tư nước ngoài; đây là bức tranh tổng quát, không phải xếp hạng.
| Cộng đồng | Nơi thường gặp | Việc làm thường thấy | Điều họ hay cần |
|---|---|---|---|
| Hàn Quốc | Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng | Quản lý, kỹ sư nhà máy điện tử; nhà hàng, dịch vụ cho người Hàn | Trường cho con, khu căn hộ gần nhà máy, phiên dịch |
| Trung Quốc đại lục | Bắc Ninh (Bắc Giang cũ), Hải Phòng, Quảng Ninh, các dự án khắp nước | Kỹ sư, kỹ thuật viên dự án, quản lý xưởng, thương nhân | Giấy phép lao động, chỗ ở tập thể, phiên dịch tiếng Trung |
| Đài Loan (Trung Quốc) | TP.HCM (Bình Dương cũ), Đồng Nai, Tây Ninh (Long An cũ) | Chủ và quản lý xưởng giày, dệt, gỗ, cơ khí | Ổn định lâu dài, trường tiếng Hoa cho con, hội doanh nhân |
| Nhật Bản | Hà Nội, TP.HCM, Hưng Yên, Đồng Nai, Đà Nẵng | Quản lý, kỹ sư, nhân viên văn phòng đại diện, đầu bếp | Y tế nói tiếng Nhật, trường Nhật, thực phẩm quen |
| Ấn Độ và Nam Á | TP.HCM, Hà Nội | Công nghệ thông tin, dược, dệt may, nhà hàng | Thực phẩm chay, nơi sinh hoạt lễ hội, trường tiếng Anh |
| Philippines, Thái, Đông Nam Á | TP.HCM, Hà Nội, các thành phố du lịch | Giáo viên tiếng Anh, nhạc công, kỹ sư, bán lẻ | Nơi lễ tiếng Anh, thực phẩm halal (với người Hồi giáo) |
| Phương Tây, Nga | Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Đà Lạt, Phú Quốc (An Giang) | Giáo viên, người làm việc từ xa, người về hưu, kinh doanh nhỏ | Thị thực dài hạn, thuê nhà dài, bảo hiểm y tế |
Cột "điều họ hay cần" là chỗ người Việt bên cạnh giúp được nhiều nhất: chủ nhà, đồng nghiệp, người phụ trách nhân sự, hàng xóm. Các nhu cầu này lặp lại ở gần như mọi cộng đồng, chỉ khác ngôn ngữ.
Vì sao họ tập trung ở những nơi đó
Đường đi của người nước ngoài vào Việt Nam phần lớn đi theo dòng vốn. Khi một tập đoàn điện tử dựng nhà máy ở Bắc Ninh, kéo theo hàng trăm nhà cung cấp linh kiện cùng nước, thì quanh đó mọc lên khu căn hộ cho quản lý, quán ăn quê nhà, cửa hàng thực phẩm nhập, rồi tới lớp học thêm cho con họ. Vùng giày dép, dệt may, đồ gỗ ở TP.HCM (phần Bình Dương cũ) và Đồng Nai có đông người Đài Loan vì chính họ mở xưởng ở đây từ những năm 1990.
Lớp thứ hai đi theo văn phòng và trường học. Hà Nội và TP.HCM có văn phòng đại diện, ngân hàng, công ty tư vấn, trường quốc tế; người nước ngoài làm văn phòng thường ở các khu đô thị mới có căn hộ dịch vụ, gần trường cho con. Ở TP.HCM có khu Phú Mỹ Hưng (quận 7 cũ) và Thảo Điền (quận 2 cũ); ở Hà Nội có khu Mỹ Đình, Trung Hoà – Nhân Chính, Tây Hồ, Ciputra.
Lớp thứ ba đi theo khí hậu và nhịp sống. Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Đà Lạt, Phú Quốc thu hút người làm việc từ xa, người về hưu, giáo viên tiếng Anh, người mở quán nhỏ. Ở đây cộng đồng không bám nhà máy mà bám bãi biển, chi phí sống và một nhóm bạn đã đến trước.
Hiểu ba lớp này giúp người Việt đoán đúng nhu cầu. Một kỹ sư Hàn ở Bắc Ninh cần căn hộ gần nhà máy và xe đưa đón; một giáo viên người Anh ở Đà Nẵng cần hợp đồng thuê dài, thị thực đúng mục đích và nơi gửi xe máy; một gia đình Nhật ở Hà Nội cần trường cho con và phòng khám có phiên dịch.
Một cộng đồng vận hành thế nào: năm "điểm tựa" lặp lại
Hội đồng hương và hội doanh nghiệp. Hầu như cộng đồng nào cũng có phòng thương mại hoặc hội doanh nghiệp của nước mình, cộng thêm hội người cùng quê, cùng trường. Đây là nơi người mới đến hỏi chuyện giấy tờ, nhà ở, trường học trước khi hỏi bất kỳ ai khác.
Nơi thờ tự và sinh hoạt. Nhà thờ có lễ tiếng Hàn, tiếng Anh, tiếng Tagalog; chùa, đền của người Ấn; nơi cầu nguyện của người Hồi giáo. Với nhiều người, đó là nơi gặp đồng hương hằng tuần nhiều hơn là nơi lễ bái.
Trường cho con. Trường quốc tế, trường theo chương trình của một nước, lớp tiếng mẹ đẻ cuối tuần. Một gia đình có con nhỏ thường chọn nơi ở theo trường trước, theo chỗ làm sau.
Chợ, siêu thị, quán quen. Cửa hàng bán gia vị, rau, đồ khô quê nhà; quán ăn do chính người cùng nước mở. Những dãy phố có nhiều quán Hàn, quán Nhật ở Hà Nội và TP.HCM hình thành theo đúng cách này.
Nhóm trên mạng xã hội. Hội nhóm bằng tiếng mẹ đẻ là "bảng tin" của cộng đồng: tìm nhà, rao đồ cũ, hỏi bác sĩ, cảnh báo lừa đảo. Người Việt làm chủ nhà, làm dịch vụ thường được giới thiệu qua chính các nhóm này.
Những việc cộng đồng nước ngoài thường cần người Việt giúp
Dù khác ngôn ngữ, người nước ngoài sống lâu ở Việt Nam gặp cùng một chuỗi việc. Phần lớn là việc nhỏ, nhưng thiếu người Việt bên cạnh thì tốn rất nhiều thời gian.
- Giấy tờ cư trú: thị thực, thẻ tạm trú do cơ quan, doanh nghiệp hoặc người thân bảo lãnh; khai báo tạm trú khi đổi chỗ ở. Người bảo lãnh và chủ nhà có phần trách nhiệm riêng theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam (2014, sửa đổi 2019 và 2023).
- Việc làm: giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp, do doanh nghiệp đứng ra làm với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh; quy định thay đổi nhiều lần nên cần tra cổng dịch vụ công tại thời điểm làm.
- Nhà ở: hợp đồng thuê rõ ràng, thường song ngữ; chủ nhà hiểu việc khai báo tạm trú; ban quản lý chung cư có quy định riêng.
- Y tế: biết bệnh viện nào có khoa quốc tế hoặc phiên dịch, biết gọi 115 khi cấp cứu, mua thuốc theo đơn.
- Con cái: trường phù hợp, giấy tờ học bạ nước ngoài, lớp tiếng Việt cho trẻ.
- Đời sống: đăng ký điện nước, internet, mở tài khoản ngân hàng, mua sim chính chủ, đổi bằng lái, biết số 113 (công an), 114 (cứu hoả), 115 (cấp cứu).
Mỗi mục trên có danh mục riêng trên trang này, viết từ phía người Việt làm cùng: doanh nghiệp tuyển dụng, người bảo lãnh, chủ nhà, gia đình có thành viên nước ngoài.
Khu phố có nhiều người nước ngoài thay đổi ra sao
Ở những khu như Mỹ Đình, Trung Hoà – Nhân Chính ở Hà Nội hay Phú Mỹ Hưng ở TP.HCM, sự có mặt đông người Hàn, người Nhật đã kéo theo cả một hệ dịch vụ do người Việt làm: quán ăn, tiệm làm tóc, nha khoa, trung tâm ngoại ngữ, môi giới căn hộ, tài xế đưa đón, người giúp việc biết vài câu tiếng Hàn. Nhiều người Việt trẻ học tiếng Hàn, tiếng Nhật chính vì những công việc quanh khu này.
Khu phố cũng phải học cách sống chung. Giờ giấc khác nhau (người Hàn, người Nhật thường ăn tối sớm, nhiều người phương Tây thích ngồi quán muộn), cách phân loại rác khác nhau, quan niệm về tiếng ồn, thú nuôi, đỗ xe khác nhau. Đa số va chạm đến từ chỗ không ai giải thích quy định của toà nhà bằng ngôn ngữ người kia hiểu, chứ không đến từ tính cách của một quốc tịch nào.
Ở chiều ngược lại, cư dân nước ngoài cũng thay đổi cùng khu phố. Gia đình ở lâu năm biết đi chợ sáng, biết mặc cả nhẹ nhàng, biết bày mâm ngũ quả ngày Tết cùng chủ nhà. Con họ học trường quốc tế nhưng chơi đá bóng với trẻ con khu phố. Ranh giới "khu người nước ngoài" vì thế mờ dần theo thời gian, nhất là ở những nơi cộng đồng đã ở hơn mười năm.
Đọc số liệu về người nước ngoài ở Việt Nam cho đúng
Người đọc hay gặp những con số rất khác nhau về "số người nước ngoài ở Việt Nam". Lý do là mỗi con số đếm một thứ khác: số lượt nhập cảnh (gồm cả khách du lịch), số thẻ tạm trú còn hiệu lực, số giấy phép lao động đang có, hay số người khai báo tạm trú tại một thời điểm. Một người đi công tác ba ngày và một người sống mười năm đều là "người nước ngoài", nhưng chỉ người sau là thành viên cộng đồng.
Về lao động, các số liệu Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (nay chức năng này thuộc Bộ Nội vụ) từng công bố quanh năm 2020–2022 cho thấy khoảng một trăm nghìn lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam, đông nhất đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Nhật Bản. Con số này chỉ tính người có giấy phép hoặc xác nhận, chưa tính vợ chồng, con cái, du học sinh, người về hưu.
Về đầu tư, số liệu cộng dồn của cơ quan quản lý đầu tư nước ngoài nhiều năm liền đặt Hàn Quốc, Singapore, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc), Hồng Kông (Trung Quốc), Trung Quốc đại lục trong nhóm có vốn đăng ký lớn. Vốn đăng ký lớn không đồng nghĩa với cộng đồng đông: vốn Singapore nhiều nhưng người Singapore sống ở Việt Nam không nhiều bằng người Hàn hay người Nhật, vì phần lớn là vốn đầu tư qua công ty.
Khi trích một con số, nên ghi rõ năm, nguồn và nó đếm cái gì. Con số không rõ nguồn trên mạng xã hội, dạng "một triệu người nước ngoài đang sống ở thành phố X", thường là lượt khách du lịch bị đọc nhầm thành dân cư.
Kết nối với cộng đồng nước ngoài: vài nguyên tắc cho người Việt
Nguyên tắc đầu tiên là nhìn người, không nhìn hộ chiếu. Trong cùng một cộng đồng có kỹ sư trẻ sang năm đầu, giám đốc ở mười lăm năm, người vợ theo chồng sang không biết một chữ tiếng Việt, và đứa trẻ sinh ra ở Hà Nội nói tiếng Việt giọng Bắc. Gán một tính cách chung cho "người nước X" vừa sai vừa làm hỏng quan hệ làm ăn, hàng xóm.
Nguyên tắc thứ hai là giải thích quy định bằng văn bản và bằng ngôn ngữ họ đọc được. Chủ nhà, ban quản lý, phòng nhân sự nên có bản song ngữ của nội quy, hợp đồng, hướng dẫn khai báo tạm trú. Nhiều hiểu lầm kéo dài nhiều tháng chỉ vì một câu nói miệng.
Nguyên tắc thứ ba là chỉ đường tới cơ quan, không làm thay những việc mình không có thẩm quyền. Người Việt bên cạnh giúp được rất nhiều bằng cách đi cùng, dịch, nhắc hạn, nhưng thị thực, giấy phép lao động, đăng ký kết hôn phải làm đúng nơi: Cục Quản lý xuất nhập cảnh, công an cấp tỉnh, cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, UBND cấp xã, Sở Tư pháp. Những lời mời "lo trọn gói, đi đường tắt" là dấu hiệu rủi ro cho cả người nước ngoài lẫn người Việt đứng ra bảo lãnh.
Cuối cùng, mời họ vào đời sống của mình. Một bữa cơm gia đình ngày Tết, một buổi đi chợ quê, một lần dự đám cưới của đồng nghiệp người Việt thường làm được nhiều hơn mọi khoá học văn hoá. Và chiều ngược lại, nhận lời mời của họ: một bữa Chuseok, một buổi Diwali, một tiệc Giáng sinh, để hiểu những ngày quan trọng với người đang sống cạnh mình.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại kiều và người nước ngoài có khác nhau không?
Trong cách dùng thường ngày, ngoại kiều là người nước ngoài sinh sống, cư trú ở một nước khác nước mình, nhấn vào chuyện sống lâu chứ không phải ghé qua. Văn bản pháp luật Việt Nam dùng cụm "người nước ngoài" cho người không có quốc tịch Việt Nam, gồm cả người mang quốc tịch nước khác và người không quốc tịch.
Cộng đồng người nước ngoài nào đông nhất ở Việt Nam?
Không có thống kê dân cư công bố đều đặn theo quốc tịch. Số liệu về lao động có giấy phép và đầu tư cho thấy người Trung Quốc đại lục, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Nhật Bản là các nhóm lớn. Khi đọc một con số, cần hỏi nó đếm lao động, thẻ tạm trú hay lượt nhập cảnh.
Người nước ngoài ở Việt Nam có được tự lập hội không?
Người nước ngoài sinh hoạt qua hội doanh nghiệp, phòng thương mại của nước mình, hội nhóm cùng quê, cùng trường, cộng đồng của nơi thờ tự. Các tổ chức chính thức phải hoạt động theo pháp luật Việt Nam và giấy phép phù hợp; người Việt tham gia cùng nên tìm hiểu tư cách pháp lý của tổ chức trước khi nhận vai trò đại diện.
Người Việt muốn làm việc phục vụ cộng đồng nước ngoài nên bắt đầu từ đâu?
Ngôn ngữ là cửa đầu tiên: tiếng Hàn, Nhật, Trung, Anh mở ra việc phiên dịch, nhân sự, môi giới nhà, chăm sóc khách hàng. Kèm theo là hiểu thủ tục cơ bản như thị thực, khai báo tạm trú, giấy phép lao động ở mức nguyên lý để hướng dẫn đúng nơi, không hứa làm thay.
Sống trong khu đông người nước ngoài có gì cần lưu ý?
Nên đọc kỹ nội quy toà nhà vì nhiều khu có quy định riêng về rác, thú nuôi, giờ sửa chữa. Khi có va chạm về tiếng ồn hay chỗ đỗ xe, nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng, nếu cần thì qua ban quản lý, và tránh quy lỗi cho cả một quốc tịch vì một người hàng xóm.
Thảo Điền có phải là khu người nước ngoài duy nhất ở TP.HCM?
Không. Thảo Điền nổi tiếng với cộng đồng đa quốc tịch, nhưng Phú Mỹ Hưng có đông người Hàn, Đài Loan, Nhật; khu trung tâm cũ có nhiều quán Nhật; vùng công nghiệp phía Bắc thành phố, phần Bình Dương cũ, có đông người Đài Loan, Hàn Quốc làm ở các nhà máy.