Người nước ngoài ở Việt Nam tự tổ chức theo bốn tầng: phòng thương mại và hiệp hội doanh nghiệp của từng nước; hội cộng đồng, đồng hương; nhóm theo nghề, sở thích, phụ huynh, nơi thờ tự; và nhóm trên mạng xã hội. Người mới sang thường tìm đến các tầng này trước cả cơ quan nhà nước, nên đây cũng là nơi người Việt muốn làm việc, kinh doanh, kết bạn với cộng đồng nước ngoài nên hiểu.
Bài dưới mô tả từng tầng làm gì, khung pháp lý chung ở mức nguyên lý, những rủi ro lừa đảo hay xuất hiện trong các nhóm mạng, và cách người Việt tham gia mà không đặt mình vào vai trò mập mờ.
Bốn tầng tổ chức của một cộng đồng nước ngoài
Phòng thương mại, hiệp hội doanh nghiệp. Đại diện cho doanh nghiệp của một nước hoặc một khu vực tại Việt Nam. Họ tổ chức hội thảo, gặp gỡ cơ quan quản lý, đưa kiến nghị về chính sách, kết nối thành viên. Thành viên chủ yếu là doanh nghiệp, cả doanh nghiệp Việt làm ăn với nước đó.
Hội cộng đồng, hội đồng hương. Gom người cùng nước, cùng vùng quê, cùng trường đại học. Việc chính là đón người mới, tổ chức lễ tết, thăm hỏi khi ốm đau, quyên góp khi có người gặp nạn. Hội lớn có ban điều hành, hội nhỏ chỉ là một nhóm bạn có người đứng ra lo việc.
Nhóm theo nghề, sở thích, phụ huynh, nơi thờ tự. Câu lạc bộ chạy bộ, bóng đá, cricket, bóng rổ; nhóm các bà mẹ; hội giáo viên; cộng đồng theo nhà thờ, chùa, đền. Đây là nơi quan hệ cá nhân bền nhất, vì gặp nhau đều đặn hằng tuần.
Nhóm trên mạng xã hội. Theo thành phố, theo quốc tịch, theo nhu cầu (thuê nhà, rao đồ cũ, hỏi bác sĩ). Có nhóm hàng chục nghìn thành viên, ai cũng vào được, nên vừa là bảng tin hữu ích vừa là nơi kẻ xấu dễ len vào.
Phòng thương mại nước ngoài: người Việt gặp họ ở đâu
Phần lớn các nước có quan hệ kinh tế lớn với Việt Nam đều có phòng thương mại hoặc hiệp hội doanh nghiệp tại Hà Nội, TP.HCM, nhiều nơi có thêm chi hội ở Đà Nẵng, Hải Phòng, Đồng Nai. Ngoài các phòng theo từng nước còn có tổ chức của khối doanh nghiệp châu Âu, các nước Bắc Âu, các nước ASEAN.
Người Việt thường gặp các tổ chức này ở ba chỗ. Thứ nhất là hội thảo, toạ đàm về quy định mới, như lao động nước ngoài, thuế, hải quan, nơi có cả chuyên gia Việt và đại diện cơ quan quản lý. Thứ hai là sự kiện kết nối doanh nghiệp, ngày hội việc làm, nơi doanh nghiệp Việt tìm đối tác, người lao động Việt tìm việc ở doanh nghiệp nước ngoài. Thứ ba là các báo cáo, khảo sát môi trường kinh doanh mà họ công bố định kỳ.
Doanh nghiệp Việt có thể trở thành thành viên của nhiều phòng thương mại nước ngoài; đây là cách hợp pháp, minh bạch để tiếp cận đối tác. Cần phân biệt các tổ chức này với những công ty dịch vụ tự xưng "hội", "câu lạc bộ" để bán khoá học, dịch vụ giấy tờ; tổ chức thật có tư cách pháp lý rõ ràng, có ban điều hành, có quan hệ công khai với cơ quan đại diện của nước mình.
Một điểm nên biết: các phòng thương mại và hội của người nước ngoài hoạt động tại Việt Nam phải tuân theo pháp luật Việt Nam, với giấy phép, đăng ký phù hợp loại hình. Người Việt nhận vai trò trong ban điều hành, làm đại diện, làm kế toán cho một hội như thế nên hỏi rõ tư cách pháp lý của tổ chức trước khi ký bất kỳ giấy tờ nào.
Nơi thờ tự: chỗ gặp gỡ hằng tuần của nhiều cộng đồng
Với không ít người nước ngoài, nơi thờ tự là trung tâm đời sống cộng đồng hơn là chỉ để hành lễ. Nhà thờ có thánh lễ tiếng Hàn, tiếng Anh, tiếng Tagalog; các ngôi đền của người Ấn ở TP.HCM; thánh đường Hồi giáo ở TP.HCM, Hà Nội; chùa của người Hàn, người Nhật, người Thái. Sau buổi lễ là bữa ăn chung, lớp học cho trẻ, phân công thăm người ốm, đón người mới.
Về khung pháp lý, người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Việt Nam được sinh hoạt tôn giáo theo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016; sinh hoạt tập trung phải ở địa điểm hợp pháp và đăng ký theo quy định. Người Việt cho thuê địa điểm, hội trường để tổ chức sinh hoạt định kỳ nên tìm hiểu thủ tục với UBND cấp xã nơi có địa điểm, tránh để người thuê và mình rơi vào tình trạng vi phạm mà không biết.
Người Việt đến tham quan, dự lễ cùng bạn bè nước ngoài nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh, theo chỉ dẫn của người phụ trách về cởi giày, che đầu, chỗ ngồi. Không ai đòi hỏi khách phải hiểu hết nghi thức; sự tôn trọng thể hiện ở việc quan sát và hỏi.
Trường cuối tuần và lớp tiếng mẹ đẻ
Con cái người nước ngoài ở Việt Nam đa số học trường quốc tế hoặc trường song ngữ, học bằng tiếng Anh. Để con không quên tiếng mẹ đẻ, nhiều cộng đồng mở lớp cuối tuần: tiếng Hàn, tiếng Nhật, tiếng Hoa, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Nga, tiếng Hindi, tiếng Tamil. Lớp thường thuê phòng ở trường học, nhà văn hoá, hoặc học ngay tại nơi thờ tự, giáo viên là phụ huynh hoặc giáo viên được cộng đồng mời.
Những lớp này cũng là nơi các gia đình đa quốc tịch tìm đến: con lai Việt – Hàn học tiếng Hàn, con lai Việt – Pháp học tiếng Pháp. Cha mẹ người Việt trong các gia đình ấy thường là người đứng ra lo việc thuê phòng, liên hệ trường, vì họ hiểu cả hai bên.
Người Việt cho thuê phòng học, nhà văn hoá để mở lớp nên có hợp đồng rõ ràng với người đại diện có tư cách, nhất là khi lớp thu học phí. Lớp học thu phí là hoạt động giáo dục, có thể cần giấy phép theo quy định; lớp miễn phí do phụ huynh tự tổ chức thì đơn giản hơn, nhưng vẫn nên ghi rõ ai chịu trách nhiệm về an toàn của trẻ.
Ở chiều ngược lại, không ít cộng đồng cũng mở lớp tiếng Việt cho người lớn mới sang và cho trẻ em nước ngoài, thường mời giáo viên người Việt dạy. Đây là một trong những cách người Việt gắn bó với cộng đồng nước ngoài lâu dài nhất.
Nhóm mạng xã hội: những kiểu lừa đảo hay gặp và cách kiểm
Các nhóm mạng của người nước ngoài là nơi tìm nhà, tìm việc, mua đồ cũ rất tiện, nhưng cũng là nơi kẻ xấu nhắm tới vì người mới sang chưa quen thủ tục, chưa quen giá cả. Người Việt là chủ nhà, đồng nghiệp, bạn bè có thể giúp họ nhận ra những kịch bản sau.
| Kịch bản | Dấu hiệu | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Giả chủ nhà đòi cọc trước | Ảnh căn hộ đẹp, giá mềm, "đang ở nước ngoài nên không cho xem nhà", giục chuyển cọc giữ chỗ | Chỉ đặt cọc sau khi xem nhà tận nơi, gặp chủ nhà hoặc người được uỷ quyền có giấy tờ, ký hợp đồng |
| Dịch vụ thị thực, giấy phép "nhanh, không cần hồ sơ" | Hứa làm thẻ tạm trú, giấy phép lao động khi không có doanh nghiệp bảo lãnh thật | Thị thực, giấy phép phải có cơ quan, doanh nghiệp bảo lãnh thật; tra thông tin trên cổng của Cục Quản lý xuất nhập cảnh, cổng dịch vụ công |
| Giả người của cơ quan nhà nước gọi điện | Báo người nước ngoài "vi phạm cư trú", yêu cầu chuyển tiền để "xử lý" | Cơ quan nhà nước không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại; gọi 113 hoặc đến công an cấp xã để hỏi |
| Việc làm "lương cao, việc nhẹ" ở nước khác | Tuyển qua nhóm mạng, bao vé, không cần kinh nghiệm | Kiểm tra pháp nhân, hợp đồng, giấy phép lao động; nghi ngờ khi bị yêu cầu giao hộ chiếu |
| Bán đồ cũ không có thật | Giá rẻ bất thường, chỉ nhận chuyển khoản trước | Gặp mặt, xem hàng, trả tiền khi nhận |
Khi người quen nước ngoài đã chuyển tiền cho kẻ lừa đảo, hãy giúp họ lưu lại tin nhắn, giao dịch và đi trình báo công an nơi cư trú; báo ngân hàng ngay để đề nghị phong toả nếu còn kịp.
Người Việt tham gia, hợp tác với hội nhóm nước ngoài: vài nguyên tắc
Người Việt có thể tham gia đời sống cộng đồng nước ngoài theo nhiều cách: làm tình nguyện cùng các hoạt động từ thiện của họ, dạy tiếng Việt, làm thành viên câu lạc bộ thể thao, phụ huynh trong nhóm trường học, nhà tài trợ cho sự kiện văn hoá. Phần lớn các nhóm rất hoan nghênh người Việt, vì người Việt giúp họ hiểu địa phương nhanh hơn.
Nguyên tắc thứ nhất là minh bạch về vai trò. Nếu được mời làm đại diện, đứng tên thuê địa điểm, đứng tên tài khoản nhận quyên góp cho một nhóm, hãy hỏi rõ trách nhiệm pháp lý của mình. Đứng tên nghĩa là chịu trách nhiệm, kể cả khi người điều hành thật là người khác.
Nguyên tắc thứ hai là trung lập. Các hội cộng đồng nước ngoài tồn tại để giúp nhau sống ở Việt Nam, không phải nơi tranh luận về quan hệ giữa các nước. Người Việt tham gia nên giữ đúng tinh thần ấy, tránh mang những câu chuyện chính trị, so sánh quốc gia vào sinh hoạt chung.
Nguyên tắc thứ ba là chỉ đường đúng nơi. Khi thành viên nước ngoài hỏi về thị thực, giấy phép, hộ tịch, hãy giúp họ tìm đến đúng cơ quan: Cục Quản lý xuất nhập cảnh, công an cấp tỉnh hoặc cấp xã, cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh, Sở Tư pháp, UBND cấp xã, hoặc cơ quan đại diện nước họ. Lời khuyên truyền miệng trong nhóm thường đã lỗi thời so với quy định hiện hành.
Khi một thành viên gặp nạn: hội cộng đồng làm được gì
Sức mạnh thật của một hội cộng đồng thể hiện lúc có người gặp chuyện: tai nạn giao thông, ốm nặng, mất việc đột ngột, qua đời xa nhà. Khi đó, hội thường là bên đầu tiên đến bệnh viện, tìm người phiên dịch, liên lạc với gia đình ở quê, quyên góp chi phí điều trị hoặc đưa thi hài, tro cốt về nước, và phối hợp với cơ quan đại diện nước mình.
Người Việt ở cạnh, chủ nhà, đồng nghiệp, người phụ trách nhân sự, thường là người phát hiện sự việc sớm nhất. Việc nên làm là gọi đúng số khẩn cấp (115, 113, 114), báo doanh nghiệp bảo lãnh, rồi tìm đầu mối của hội cộng đồng hoặc cơ quan đại diện nước họ. Giữ lại giấy tờ, đồ dùng của người gặp nạn một cách cẩn thận, có người chứng kiến, cho tới khi giao lại cho người có trách nhiệm.
Với các khoản quyên góp, minh bạch là điều quan trọng nhất. Nếu người Việt được nhờ nhận tiền hộ, nên có danh sách, xác nhận của hội hoặc gia đình, và chuyển lại đúng người, tránh để lòng tốt thành rắc rối về sau.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thương mại nước ngoài có nhận doanh nghiệp Việt làm thành viên không?
Nhiều phòng thương mại nước ngoài tại Việt Nam nhận doanh nghiệp Việt làm thành viên, nhất là doanh nghiệp có quan hệ làm ăn với nước đó. Điều kiện, quyền lợi, phí thành viên khác nhau theo từng tổ chức; doanh nghiệp nên hỏi trực tiếp ban thư ký và đọc kỹ điều lệ trước khi tham gia.
Cho người nước ngoài thuê phòng để sinh hoạt tôn giáo hằng tuần cần lưu ý gì?
Sinh hoạt tôn giáo tập trung của người nước ngoài phải ở địa điểm hợp pháp và đăng ký theo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016. Chủ địa điểm nên yêu cầu người thuê cho biết họ đã làm thủ tục với cơ quan có thẩm quyền chưa, và hỏi UBND cấp xã nơi có địa điểm nếu chưa rõ.
Người nước ngoài bị lừa qua nhóm mạng xã hội thì trình báo ở đâu?
Trình báo công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra sự việc, mang theo hộ chiếu, giấy tờ cư trú và bằng chứng như tin nhắn, giao dịch. Nếu cần hỗ trợ khẩn, gọi 113. Đồng thời báo ngân hàng đã chuyển tiền để đề nghị phong toả, và có thể báo cơ quan đại diện nước họ để được hỗ trợ lãnh sự.
Người Việt có được tham gia hội đồng hương của người nước ngoài không?
Hội đồng hương thường dành cho người cùng nước, nhưng đa số các sự kiện văn hoá, thể thao, từ thiện của họ mở cho người Việt, nhất là vợ chồng, con cái, đồng nghiệp của thành viên. Cách tốt nhất là đi cùng một người quen trong hội lần đầu.
Làm sao phân biệt hội cộng đồng thật với công ty dịch vụ tự xưng là hội?
Tổ chức thật thường có ban điều hành công khai, điều lệ, quan hệ rõ với cơ quan đại diện của nước mình, hoạt động lâu năm. Công ty dịch vụ tự xưng hội thường tập trung bán gói dịch vụ, hứa hẹn làm giấy tờ nhanh, thu phí trước. Khi nghi ngờ, hỏi cơ quan đại diện hoặc thành viên lâu năm.
Có nên mở lớp dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trong nhóm cộng đồng?
Đây là một cách gắn bó tốt với cộng đồng nước ngoài. Lớp nhỏ, miễn phí trong nhóm bạn bè thì đơn giản; nếu thu học phí thường xuyên, mở lớp quy mô lớn, cần tìm hiểu quy định về hoạt động giáo dục, thuế thu nhập và địa điểm dạy học để làm đúng.