Lập công ty mới cho nhà đầu tư nước ngoài toàn quyền điều hành nhưng đi qua hai lớp giấy chứng nhận (đầu tư rồi doanh nghiệp); góp vốn, mua cổ phần vào công ty Việt đã có thì đi nhanh hơn, tận dụng được giấy phép, khách hàng sẵn có, nhưng quyền phụ thuộc tỷ lệ sở hữu và điều lệ. Khi góp vốn, có trường hợp chỉ cần đổi thông tin thành viên, cổ đông theo Luật Doanh nghiệp 2020; có trường hợp phải đăng ký góp vốn với cơ quan đăng ký đầu tư trước.
Với người Việt đang có công ty và nhận lời mời góp vốn từ đối tác nước ngoài, quyết định này không chỉ là chuyện tiền vào. Nó đổi tính chất pháp lý của công ty, có thể đổi luôn cách công ty được đối xử khi mở rộng, và kéo theo nghĩa vụ mới về tài khoản, báo cáo. Bài dưới đặt hai con đường cạnh nhau và chỉ ra các điểm phải quyết sớm.
Hai con đường đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người trong cuộc thật sự cân nhắc. Không có con đường nào tốt hơn tuyệt đối; nó tuỳ ngành nghề, đối tác sẵn có và mức kiểm soát mà mỗi bên muốn giữ.
| Tiêu chí | Lập công ty mới | Góp vốn, mua cổ phần công ty Việt |
|---|---|---|
| Thủ tục mở đầu | Xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, rồi đăng ký doanh nghiệp | Có khi chỉ đổi thành viên, cổ đông; có khi đăng ký góp vốn trước |
| Quyền điều hành | Nhà đầu tư tự thiết kế từ đầu | Theo tỷ lệ vốn và điều lệ, phải thương lượng với chủ cũ |
| Giấy phép, hợp đồng sẵn có | Phải xin lại từ đầu | Thừa hưởng, nếu giấy phép không bị ảnh hưởng bởi thay đổi chủ sở hữu |
| Rủi ro quá khứ | Gần như không có | Thừa hưởng cả nợ thuế, tranh chấp, nghĩa vụ chưa lộ |
| Thời gian để hoạt động | Thường dài hơn | Thường ngắn hơn, nếu không vướng đăng ký |
| Ảnh hưởng với phía Việt | Người Việt có thể là nhân viên, giám đốc thuê hoặc thành viên | Chủ cũ chia quyền, công ty có thể đổi tính chất pháp lý |
Điểm "rủi ro quá khứ" thường bị coi nhẹ. Nhà đầu tư mua phần vốn của một công ty đã hoạt động mười năm là mua cả mười năm sổ sách. Vì vậy góp vốn bài bản luôn đi kèm khâu thẩm định: kiểm thuế, hợp đồng lớn, lao động, tranh chấp, tài sản.
Ngược lại, lập công ty mới sạch sẽ nhưng mất thời gian xin lại mọi thứ, và với một số ngành có điều kiện, xin lại giấy phép là phần khó nhất.
Khi nào góp vốn phải đăng ký với cơ quan đăng ký đầu tư
Luật Đầu tư 2020 không bắt mọi lần góp vốn của người nước ngoài phải xin phép. Nhà đầu tư nước ngoài phải làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trước khi đổi thành viên, cổ đông trong một số trường hợp chính.
Thứ nhất, khi việc góp vốn làm tăng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại công ty kinh doanh ngành nghề thuộc diện tiếp cận thị trường có điều kiện với nhà đầu tư nước ngoài. Thứ hai, khi việc góp vốn dẫn tới nhà đầu tư nước ngoài, hoặc tổ chức bị coi như nhà đầu tư nước ngoài, nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, hoặc tăng tỷ lệ khi đã nắm trên 50%. Thứ ba, khi công ty nhận vốn có quyền sử dụng đất ở đảo, xã, phường biên giới, ven biển hoặc khu vực ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.
Ngoài các trường hợp đó, nhà đầu tư nước ngoài góp vốn bằng cách làm thủ tục thay đổi thành viên, cổ đông theo Luật Doanh nghiệp 2020 tại cơ quan đăng ký kinh doanh. Nghe thì đơn giản, nhưng phải xác định đúng ngành nghề của công ty nhận vốn và tình trạng đất đai của nó, vì chỉ cần một mã ngành có điều kiện là cả thủ tục đổi hướng.
Việc đăng ký góp vốn không cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho công ty nhận vốn; nó là bước cơ quan nhà nước xem xét có cho nhà đầu tư nước ngoài tham gia hay không. Sau khi có kết quả, các bên mới ký chuyển nhượng hoặc góp vốn và làm thủ tục thay đổi đăng ký doanh nghiệp. Ký chuyển tiền trước khi có kết quả là đặt cả hai bên vào thế khó nếu hồ sơ không được chấp nhận.
Tỷ lệ 50%: con số đổi tính chất công ty
Vượt qua mốc 50% vốn điều lệ, công ty không chỉ đổi chủ đa số. Nó trở thành tổ chức kinh tế phải làm thủ tục như nhà đầu tư nước ngoài khi đầu tư tiếp: lập công ty con, góp vốn vào công ty khác hay ký hợp đồng hợp tác kinh doanh đều phải qua thủ tục đầu tư. Một công ty phân phối của người Việt đang định mở thêm chi nhánh sản xuất, sau khi bán 60% cho đối tác nước ngoài, sẽ thấy kế hoạch mở rộng phải đi đường dài hơn.
Ngân hàng cũng nhìn khác. Doanh nghiệp có nhà đầu tư nước ngoài sở hữu từ 51% vốn điều lệ trở lên thường phải mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp và cho dòng vốn, lợi nhuận đi qua tài khoản đó, theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Công ty quen chuyển khoản tự do giữa các tài khoản sẽ phải thay đổi nếp quản lý tiền.
Vì vậy, khi đàm phán, phía Việt nên hỏi thẳng: đối tác muốn 49%, 50% hay 51%, và vì sao. Với một số ngành, dừng ở dưới 50% giữ cho công ty con đường thủ tục quen thuộc; với ngành khác, đối tác cần đa số để tự quyết công nghệ, thương hiệu. Cả hai lý do đều chính đáng, miễn là được nói ra và ghi vào thoả thuận, không để một bên phát hiện hệ quả sau khi đã ký.
Thẩm định trước khi nhận vốn hoặc góp vốn
Phía nhà đầu tư nước ngoài sẽ kiểm gì. Báo cáo tài chính vài năm gần nhất, tình trạng quyết toán thuế, hợp đồng lớn còn hiệu lực, tranh chấp đang có, hợp đồng lao động, quyền với mặt bằng, giấy phép con. Người Việt nên chuẩn bị sẵn những thứ này thay vì phản ứng khi bị hỏi dồn.
Phía người Việt nên kiểm gì về đối tác. Giấy tờ thành lập của tổ chức nước ngoài hoặc hộ chiếu của cá nhân, nguồn tiền góp (đi từ đâu, qua tài khoản nào), các dự án đối tác từng làm, có ai đứng sau phần vốn không. Đối tác chần chừ cung cấp những thông tin cơ bản này là tín hiệu cần chậm lại.
Kiểm giấy phép có còn sau khi đổi chủ. Một số giấy phép gắn với điều kiện về chủ sở hữu hoặc vốn; đổi tỷ lệ sở hữu có thể buộc xin lại hoặc báo cáo. Hỏi cơ quan cấp phép trước khi ký, đừng giả định giấy phép tự đi theo công ty.
Kiểm tài sản chung và người liên quan. Phần vốn của chủ cũ có thể là tài sản chung vợ chồng, đang bị cầm cố hay đang tranh chấp thừa kế. Một chữ ký thiếu của người có quyền là đủ để giao dịch bị khiếu nại sau này.
Những điều nên ghi trong thoả thuận góp vốn
Thoả thuận góp vốn hoặc hợp đồng chuyển nhượng phần vốn là nơi hai bên chốt những điều mà điều lệ mẫu không nói. Danh sách dưới không thay cho tư vấn luật, nhưng giúp hai bên không bỏ sót câu hỏi lớn.
- Giá trị và tiến độ góp vốn; điều kiện tiên quyết (chẳng hạn có kết quả đăng ký góp vốn mới chuyển tiền).
- Ai giữ chức danh nào: chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc, người đại diện theo pháp luật, kế toán trưởng.
- Những quyết định cần đồng thuận của cả hai bên dù tỷ lệ vốn chênh lệch: vay lớn, bán tài sản, đổi ngành nghề, kết nạp thành viên mới.
- Cách xử lý khi bế tắc: hoà giải, quyền mua lại phần vốn của bên kia, định giá theo cách nào.
- Cam kết của chủ cũ về nghĩa vụ phát sinh trước ngày chuyển nhượng và cách bồi hoàn nếu lộ ra sau.
- Ngôn ngữ của văn bản và bản nào có giá trị khi có khác biệt; luật áp dụng và nơi giải quyết tranh chấp (toà án hay trọng tài).
- Điều kiện để một bên rút lui và quyền ưu tiên mua của bên còn lại.
Văn bản song ngữ nên được hai bên đọc ở ngôn ngữ mình thạo nhất, không ai ký bản chỉ đọc qua bản dịch miệng. Điều khoản bế tắc nghe khô nhưng là điều khoản được lật ra nhiều nhất khi quan hệ đối tác trục trặc.
Một ví dụ giả định để thấy sự khác biệt
Ví dụ giả định: chị Hạnh có công ty nhỏ làm dịch vụ đóng gói hàng xuất khẩu ở Đồng Nai, đã có khách hàng ổn định. Một đối tác nước ngoài muốn tham gia. Phương án một là họ lập công ty riêng ngay cạnh, thuê chị làm giám đốc. Phương án hai là họ mua 40% phần vốn công ty của chị. Phương án ba là họ mua 70%.
Với phương án một, chị giữ nguyên công ty của mình nhưng có thể thành đối thủ của chính công ty mình làm thuê; hai bên cần thoả thuận về khách hàng và bí mật kinh doanh. Với phương án hai, nếu ngành đóng gói không thuộc diện có điều kiện với nhà đầu tư nước ngoài và công ty không có đất ở khu vực nhạy cảm, thủ tục có thể chỉ là đổi thành viên; chị vẫn giữ quyền chi phối nhưng phải tôn trọng những quyết định cần đồng thuận đã ký.
Với phương án ba, công ty vượt mốc 50%, phải đăng ký góp vốn trước, mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp, và khi muốn mở xưởng thứ hai thì đi thủ tục đầu tư như nhà đầu tư nước ngoài. Chị nhận nhiều tiền hơn nhưng mất quyền quyết định cuối cùng. Không phương án nào sai; điều sai là chọn mà không biết những hệ quả này.
Sau khi vốn vào: những thay đổi trong vận hành hằng ngày
Ngày ký xong hợp đồng chuyển nhượng không phải ngày mọi thứ ổn định. Công ty đổi thành viên phải cập nhật đăng ký doanh nghiệp, sửa điều lệ, cập nhật sổ đăng ký thành viên hoặc cổ đông, báo với ngân hàng và cơ quan thuế những thông tin đã thay đổi. Nếu tỷ lệ nước ngoài vượt mốc phải mở tài khoản vốn đầu tư trực tiếp, các khoản góp tiếp theo, khoản vay từ công ty mẹ và lợi nhuận chia cho bên nước ngoài sau này đều phải đi qua đó.
Nếp ra quyết định cũng đổi. Công ty trước đây do một người quyết trong buổi sáng giờ cần biên bản họp, nghị quyết, chữ ký của người được uỷ quyền ở nước ngoài. Kế toán phải quen với việc báo cáo bằng hai ngôn ngữ, đối chiếu với chuẩn mực mà công ty mẹ dùng, và với đợt kiểm toán độc lập hằng năm nếu công ty thuộc diện doanh nghiệp có vốn nước ngoài.
Người lao động cũng cảm nhận được: quy trình mua hàng chặt hơn, chính sách chống hối lộ của công ty mẹ được áp dụng, có thêm đồng nghiệp nước ngoài cần giấy phép lao động. Chủ cũ nên báo trước với nhân viên chủ chốt về những thay đổi này, thay vì để họ nghe qua tin đồn rồi xin nghỉ đúng lúc công ty cần người nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài mua lại toàn bộ công ty của người Việt thì có phải xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư không?
Mua lại toàn bộ phần vốn thường thuộc diện phải đăng ký góp vốn, mua phần vốn góp với cơ quan đăng ký đầu tư vì vượt mốc 50%. Việc này khác với xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho một dự án mới. Sau khi được chấp nhận mới làm thủ tục đổi chủ sở hữu.
Góp vốn dưới 50% vào công ty Việt có cần làm gì với ngân hàng không?
Tuỳ quy định của Ngân hàng Nhà nước về tài khoản vốn tại từng thời điểm và tình trạng công ty nhận vốn. Thông thường tiền góp từ nước ngoài phải đi qua kênh tài khoản được chỉ định, không được đưa tiền mặt vào. Ngân hàng nơi công ty mở tài khoản là nơi hỏi chính xác nhất.
Công ty cổ phần đại chúng nhận nhà đầu tư nước ngoài có khác công ty nhỏ không?
Có. Công ty đại chúng, công ty niêm yết còn chịu quy định của pháp luật chứng khoán về tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa và công bố thông tin. Phần này phức tạp hơn nhiều, cần tư vấn chuyên về chứng khoán.
Sau khi đối tác nước ngoài góp vốn, công ty có phải đổi tên không?
Không bắt buộc. Tên doanh nghiệp vẫn giữ nếu các bên muốn. Thay đổi bắt buộc là thông tin thành viên hoặc cổ đông, vốn điều lệ nếu có tăng vốn, và có thể là người đại diện theo pháp luật nếu các bên thoả thuận.
Có thể góp vốn theo nhiều đợt để không vượt mốc 50% ngay không?
Chia đợt là quyền thương lượng của các bên, nhưng không được dùng để che giấu việc đã thoả thuận chuyển quyền kiểm soát. Mỗi lần tỷ lệ sở hữu nước ngoài tăng vào trường hợp luật định đều phải đăng ký. Thiết kế lộ trình nên do luật sư rà để không vô tình làm sai.
Người Việt bán phần vốn cho người nước ngoài thì nộp thuế gì?
Cá nhân chuyển nhượng phần vốn có nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng vốn; tổ chức thì thuế thu nhập doanh nghiệp. Cách tính và thời điểm khai cần hỏi cơ quan thuế quản lý hoặc người làm thuế có kinh nghiệm, vì giá chuyển nhượng còn phải hợp lý so với giá trị thực.