Người Đài Loan (Trung Quốc) là một trong những cộng đồng người nước ngoài sống lâu năm nhất ở các vùng công nghiệp phía Nam, tập trung ở phần Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM), Đồng Nai, Tây Ninh (phần Long An cũ) và TP.HCM. Họ đến từ đầu những năm 1990, mở xưởng giày dép, dệt may, đồ gỗ, nhựa, cơ khí, xe máy; nhiều người đã ở Việt Nam hơn hai mươi năm.
Khác với nhiều cộng đồng có người sang theo nhiệm kỳ ba năm rồi về, không ít người Đài Loan ở đây là chủ xưởng vừa và nhỏ, coi Việt Nam là nơi sống chính. Bài dưới kể họ đến thế nào, sống ở đâu, sinh hoạt ra sao, và những điều người Việt làm trong xưởng của họ, cho họ thuê nhà hay làm ăn với họ thường hỏi.
Đến sớm và ở lâu: con đường của các xưởng Đài Loan
Từ khi Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam được ban hành cuối năm 1987, doanh nghiệp từ Đài Loan (Trung Quốc) là một trong những nhóm vào sớm nhất. Khi chi phí sản xuất ở quê nhà tăng, nhiều xưởng gia công giày dép, may mặc, đồ gỗ chuyển một phần dây chuyền sang Việt Nam, chọn các tỉnh quanh TP.HCM vì gần cảng, có đất rộng và nguồn lao động dồi dào.
Các khu công nghiệp ở vùng Bình Dương cũ, Biên Hoà (Đồng Nai), vùng Long An cũ dần có hàng trăm doanh nghiệp vốn Đài Loan. Phía Bắc cũng có, ở Hải Phòng, Bắc Ninh, Phú Thọ, nhưng mật độ người Đài Loan sống lâu năm cao nhất vẫn là phía Nam. Số liệu cộng dồn của cơ quan quản lý đầu tư nhiều năm xếp Đài Loan (Trung Quốc) trong nhóm vài nền kinh tế có vốn đăng ký lớn nhất tại Việt Nam.
Người sang ban đầu là chủ xưởng, quản lý, kỹ thuật viên; sau đó vợ con theo sang, rồi con cái lớn lên ở Việt Nam. Thế hệ thứ hai nhiều người nói tiếng Việt thạo, có người tiếp quản xưởng của cha mẹ, có người làm nghề khác hẳn ngay tại TP.HCM.
Sống ở đâu và sinh hoạt ra sao
Ở ngay trong vùng xưởng. Nhiều chủ xưởng ở nhà riêng hoặc khu nhà ở trong khuôn viên nhà máy, sáng sớm đã có mặt ở xưởng. Các khu dân cư quanh trung tâm vùng Bình Dương cũ và Biên Hoà có nhiều gia đình Đài Loan ở lâu năm.
Khu đô thị cho gia đình. Gia đình có con đi học thường ở khu Phú Mỹ Hưng của TP.HCM, nơi có trường dạy theo chương trình dành cho con em người Đài Loan, nhiều quán ăn, cửa hàng của cộng đồng.
Hội doanh nhân theo tỉnh. Ở mỗi vùng công nghiệp lớn đều có hội doanh nhân Đài Loan, sinh hoạt theo tỉnh. Hội là nơi chia sẻ kinh nghiệm về lao động, thuế, hải quan, và hay đứng ra làm từ thiện cho địa phương.
Ngôn ngữ. Người Đài Loan dùng tiếng Hoa phổ thông với chữ phồn thể, nhiều người nói thêm tiếng Mân Nam ở nhà. Phiên dịch trong xưởng thường là người Việt học tiếng Trung, hoặc người Hoa ở TP.HCM nói được nhiều phương ngữ.
Ăn uống, lễ tết. Lịch lễ của người Đài Loan gần với lịch âm của người Việt: Tết âm lịch, Thanh minh, Đoan ngọ, Trung thu. Quán ăn Đài Loan với mì bò, cơm thịt kho, trà sữa trân châu đã trở thành món quen của chính người Việt.
Làm trong xưởng Đài Loan: những điều người Việt hay gặp
Phần lớn xưởng Đài Loan là doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu, chạy theo đơn hàng của khách nước ngoài. Nhịp làm việc vì thế đi theo mùa đơn: có tháng tăng ca liên tục, có tháng nhàn hơn. Người quản lý Đài Loan thường có mặt trực tiếp ở dây chuyền, giao việc bằng lời nói ngắn, qua phiên dịch hoặc tổ trưởng.
Nhiều chủ xưởng là người đi lên từ nghề, nắm rất kỹ kỹ thuật, nên giao việc chi tiết, kiểm tra sát sao. Với người Việt quen làm theo kiểu tự xoay xở, ban đầu cách này có thể cảm thấy gò bó; về lâu dài, đây lại là môi trường học nghề tốt, nhiều tổ trưởng người Việt đã tách ra mở xưởng gia công riêng.
Giấy tờ của người Đài Loan làm việc ở Việt Nam đi theo cùng nguyên tắc như mọi người nước ngoài: giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp, thị thực hoặc thẻ tạm trú do doanh nghiệp bảo lãnh, khai báo tạm trú nơi ở. Với chủ doanh nghiệp, nhà đầu tư góp vốn, thị thực và thẻ tạm trú có thể theo diện đầu tư, tuỳ mức vốn và vị trí. Chi tiết nằm ở các mục tuyển dụng, bảo lãnh, đầu tư trên trang này.
Một việc nhỏ nhưng hay vướng là bộ phận nhân sự: ở nhiều xưởng vừa và nhỏ, người lo giấy tờ cho chuyên gia cũng là người lo bảo hiểm, chấm công cho hàng nghìn công nhân. Việc theo dõi hạn giấy phép, hạn thẻ tạm trú của từng chuyên gia nên được ghi thành lịch riêng, nhắc trước vài tháng, để không ai rơi vào tình trạng quá hạn.
Phân biệt người Đài Loan, người Hoa Việt Nam và người Trung Quốc đại lục
Người Việt ngoài nghề hay gọi chung "người Hoa" hoặc "người Tàu" cho cả ba nhóm, dễ gây hiểu lầm khi làm việc. Ba nhóm khác nhau về quốc tịch, giấy tờ, ngôn ngữ thường dùng.
| Nhóm | Quốc tịch, giấy tờ | Ngôn ngữ thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Người Hoa Việt Nam | Công dân Việt Nam, một trong 54 dân tộc | Tiếng Việt; trong gia đình có thể dùng tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Khách Gia | Không phải người nước ngoài; trang hoakieu viết riêng về cộng đồng này |
| Người Đài Loan (Trung Quốc) | Người nước ngoài, giấy tờ cư trú như người nước ngoài khác | Tiếng Hoa phổ thông chữ phồn thể, tiếng Mân Nam | Đông ở vùng công nghiệp phía Nam |
| Người Trung Quốc đại lục | Người nước ngoài | Tiếng Hoa phổ thông chữ giản thể, phương ngữ theo vùng | Đông ở các dự án và khu công nghiệp phía Bắc, có mặt khắp nước |
Khi viết hợp đồng, nội quy, thông báo cho người lao động nước ngoài, nên hỏi trước họ quen đọc chữ phồn thể hay giản thể. Một bản dịch sai kiểu chữ không làm người đọc không hiểu, nhưng cho thấy người soạn chưa chú ý đến họ.
Gia đình Việt – Đài và thế hệ thứ hai
Mối liên hệ giữa người Việt và người Đài Loan còn đi qua hôn nhân. Từ những năm 1990, nhiều phụ nữ Việt kết hôn với người Đài Loan và sang sống ở đó; một số gia đình về sau quay lại Việt Nam làm ăn, người chồng mở xưởng hoặc làm quản lý, người vợ lo giấy tờ, đối ngoại với chính quyền và công nhân. Ở chiều ngược lại, có những kỹ sư Đài Loan sang làm việc rồi kết hôn với đồng nghiệp người Việt và ở lại.
Các gia đình này gặp những thủ tục riêng: đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, khai sinh và quốc tịch cho con, thẻ tạm trú cho người chồng hoặc vợ người nước ngoài. Mục kết hôn và gia đình đa quốc tịch trên trang này viết riêng về các việc đó, theo cơ quan tiếp nhận hiện hành sau sắp xếp năm 2025.
Con cái của họ thường lớn lên với ba ngôn ngữ: tiếng Việt ngoài phố, tiếng Hoa trong nhà và ở trường, tiếng Anh ở lớp học thêm. Nhiều em là người đứng giữa giải thích cho cả cha mẹ lẫn bạn bè, và về sau trở thành chính những người quản lý song ngữ mà các xưởng Đài Loan rất cần.
Những thay đổi gần đây trong cộng đồng
Trong khoảng mười năm gần đây, cơ cấu ngành của doanh nghiệp Đài Loan tại Việt Nam dịch dần từ gia công thâm dụng lao động sang linh kiện điện tử, máy móc, vật liệu. Kéo theo đó là kỹ sư trẻ hơn, nhiệm kỳ ngắn hơn, nhiều người sang một mình và sống ở căn hộ dịch vụ thay vì nhà riêng gần xưởng.
Nhiều chủ xưởng thế hệ đầu đã nghỉ, giao lại cho con hoặc bán lại; một số xưởng chuyển lên các tỉnh có chi phí thấp hơn, như vùng Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai) hay Tây Ninh. Hội doanh nhân vì vậy cũng thay đổi, nhiều hoạt động hơn dành cho người trẻ: lớp tiếng Việt, hội thảo về quy định mới, giao lưu thể thao với công nhân.
Với người Việt, đây là lúc nhu cầu nhân sự song ngữ chất lượng cao tăng lên: kỹ sư biết tiếng Trung, kế toán hiểu chuẩn mực của cả hai bên, nhân sự nắm vững thủ tục cho người nước ngoài. Đó cũng là lý do số người Việt học tiếng Trung ở các vùng công nghiệp phía Nam đông lên rõ rệt.
Một thay đổi khác ít người để ý là cách cộng đồng giữ liên lạc. Trước đây, thông tin truyền qua hội doanh nhân và các bữa cơm cuối tuần; nay phần lớn chạy qua nhóm nhắn tin bằng tiếng Hoa, nơi người mới sang hỏi chỗ thuê nhà, phòng khám, thợ sửa điện. Người Việt làm dịch vụ muốn được giới thiệu vào những nhóm này thường phải qua một khách quen tin tưởng, chứ không thể tự quảng cáo.
Cho thuê nhà, làm dịch vụ cho người Đài Loan: những điều nên biết
Chủ nhà ở vùng công nghiệp phía Nam quen với khách thuê người Đài Loan thường cho biết họ thích hợp đồng dài, giá ổn định, ít thay đổi. Nhiều chủ xưởng thuê nguyên căn nhà phố gần xưởng nhiều năm liền, có khi thuê luôn cho cả nhóm kỹ thuật viên ở chung. Hợp đồng vì thế nên ghi rõ số người ở, ai là người đứng tên thuê, ai chịu trách nhiệm điện nước, sửa chữa.
Khi có người nước ngoài ở, chủ nhà phải khai báo tạm trú cho từng người theo quy định, kể cả khi doanh nghiệp là bên thuê và người ở thay đổi theo đợt. Đây là chỗ hay sót nhất: một kỹ thuật viên mới sang ở thay người cũ mà không ai báo, chủ nhà không biết để khai báo. Thoả thuận trước với doanh nghiệp việc thông báo mỗi lần đổi người ở giúp tránh rủi ro cho cả hai bên.
Người làm dịch vụ cho cộng đồng như quán ăn, tiệm sửa xe, phòng khám, trường dạy tiếng Hoa cho trẻ nhận thấy khách Đài Loan thường trung thành với chỗ quen, giới thiệu cho nhau qua hội doanh nhân và nhóm đồng hương. Biết vài câu tiếng Hoa, có bảng giá rõ ràng, giữ đúng hẹn thường quan trọng hơn quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Đài Loan tập trung nhiều ở vùng Bình Dương cũ và Đồng Nai?
Họ vào Việt Nam sớm từ đầu những năm 1990 với các xưởng giày dép, may mặc, đồ gỗ cần đất rộng, gần cảng và nhiều lao động. Vùng quanh TP.HCM đáp ứng cả ba điều đó, nên các xưởng mọc lên dày đặc, kéo theo nhà ở, trường học, hội doanh nhân của cộng đồng.
Người Đài Loan có phải là người Hoa không?
Về văn hoá và ngôn ngữ, người Đài Loan dùng tiếng Hoa, theo nhiều phong tục tương đồng với người Hoa. Nhưng người Hoa Việt Nam là công dân Việt Nam, còn người Đài Loan sống ở Việt Nam là người nước ngoài, có giấy tờ cư trú, lao động riêng như mọi người nước ngoài khác.
Học tiếng Trung chữ phồn thể hay giản thể nếu muốn làm cho xưởng Đài Loan?
Phát âm tiếng phổ thông giữa hai bên khá gần, khác chủ yếu ở chữ viết và một số từ vựng. Người học chữ giản thể vẫn làm việc được, nhưng nên tập đọc chữ phồn thể vì giấy tờ, tin nhắn của quản lý Đài Loan thường dùng kiểu chữ này.
Chủ doanh nghiệp người Đài Loan được cấp thẻ tạm trú diện gì?
Tuỳ tư cách: nhà đầu tư góp vốn có thể theo diện thị thực đầu tư, ký hiệu ĐT, với các mức khác nhau theo vốn; người làm quản lý theo hợp đồng thường theo diện lao động. Doanh nghiệp bảo lãnh nên tra quy định hiện hành của Cục Quản lý xuất nhập cảnh trước khi nộp.
Làm phiên dịch tiếng Trung trong xưởng Đài Loan cần thêm gì ngoài ngoại ngữ?
Cần vốn từ của ngành cụ thể như giày, may, gỗ, cơ khí; hiểu quy trình sản xuất và quy định lao động cơ bản; biết xử lý tình huống khi quản lý và công nhân hiểu nhầm nhau. Người phiên dịch tốt thường kiêm luôn vai trò điều phối, nên kỹ năng giao tiếp quan trọng không kém.