Người Hàn Quốc ở Việt Nam: từ khu nhà máy Bắc Ninh đến Mỹ Đình, Phú Mỹ Hưng

Người Hàn Quốc là một trong những cộng đồng người nước ngoài đông nhất ở Việt Nam, sống tập trung quanh các khu công nghiệp điện tử ở Bắc Ninh và Thái Nguyên, ở khu Mỹ Đình, Trung Hoà – Nhân Chính của Hà Nội và khu Phú Mỹ Hưng của TP.HCM. Phần lớn là quản lý, kỹ sư, nhân viên của doanh nghiệp vốn Hàn Quốc và gia đình họ, cộng thêm người làm dịch vụ cho chính cộng đồng: quán ăn, siêu thị, phòng khám, lớp học.

Cộng đồng này lớn lên theo đầu tư: Hàn Quốc nhiều năm liền đứng đầu hoặc trong nhóm đầu về tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký cộng dồn vào Việt Nam theo số liệu của cơ quan quản lý đầu tư. Bài dưới kể họ đến theo những làn sóng nào, sống ra sao, sinh hoạt ở đâu và những điều người Việt làm cùng, cho thuê nhà hay làm hàng xóm thường hỏi.

Ba làn sóng đưa người Hàn đến Việt Nam

Nhìn lại khoảng ba mươi năm kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992, cộng đồng người Hàn lớn lên theo từng đợt, mỗi đợt để lại một lớp người khác nhau.

• Những năm 1990 – đầu 2000: doanh nghiệp dệt may, giày dép, xây dựng vào trước, chủ yếu ở TP.HCM và các tỉnh lân cận. Người sang là quản lý xưởng, kỹ sư, thường đi một mình, ở nhà thuê gần xưởng.
• Từ cuối những năm 2000: các tập đoàn điện tử dựng tổ hợp nhà máy lớn ở Bắc Ninh, rồi Thái Nguyên, kéo theo hàng trăm nhà cung cấp linh kiện. Người Hàn ở miền Bắc tăng nhanh; nhiều gia đình đưa vợ con sang, nhu cầu trường học, căn hộ, y tế nói tiếng Hàn tăng theo.
• Từ những năm 2010: làn sóng dịch vụ và tiêu dùng: chuỗi bán lẻ, ngân hàng, mỹ phẩm, ẩm thực, giải trí. Người sang trẻ hơn, nhiều người làm văn phòng ở Hà Nội và TP.HCM, một phần là người khởi nghiệp nhỏ.
• Song song: du học sinh Hàn học tiếng Việt ở các đại học lớn, người về hưu chọn sống ở Đà Nẵng, Nha Trang, và một lượng rất lớn khách du lịch, nhất là ở Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Phú Quốc. Khách du lịch không phải cộng đồng cư trú nhưng tạo ra nhiều việc làm cho người Việt biết tiếng Hàn.

Ba làn sóng giải thích vì sao trong cùng "cộng đồng người Hàn" có những người rất khác nhau: giám đốc nhà máy đã ở hai mươi năm, kỹ sư trẻ sang theo hợp đồng ba năm, và chủ quán nhỏ tự mở hàng.

Sống ở đâu: Bắc Ninh, Hà Nội, TP.HCM và các khu nhỏ hơn

Ở miền Bắc, người Hàn làm ở các khu công nghiệp Bắc Ninh (gồm cả phần Bắc Giang cũ sau sắp xếp) thường chọn một trong hai cách: ở căn hộ, nhà phố gần khu công nghiệp để đi lại nhanh, hoặc ở Hà Nội và đi xe đưa đón mỗi ngày. Gia đình có con đi học thường ở Hà Nội vì trường Hàn Quốc, trường quốc tế và bệnh viện có phiên dịch tập trung ở đây.

Trong Hà Nội, khu Mỹ Đình, Trung Hoà – Nhân Chính và các toà nhà cao tầng quanh đó là nơi quen thuộc nhất. Dọc các tuyến phố ở đây có quán thịt nướng, siêu thị đồ Hàn, tiệm làm tóc, phòng khám nha khoa, tiệm bánh, lớp học thêm cho trẻ Hàn. Người Việt sống ở khu này quen với việc thấy thực đơn hai thứ tiếng và nghe tiếng Hàn trong thang máy.

Ở phía Nam, khu Phú Mỹ Hưng (quận 7 cũ) của TP.HCM là "phố Hàn" lâu đời nhất, với các dãy nhà hàng, cửa hàng, nhà thờ, lớp học dành cho người Hàn. Một phần người Hàn làm ở khu công nghiệp phía Bắc TP.HCM (Bình Dương cũ) và Đồng Nai sống ngay trong vùng công nghiệp.

Ngoài ba trung tâm này, người Hàn có mặt ở Hải Phòng (gồm Hải Dương cũ), Thái Nguyên, Phú Thọ (Vĩnh Phúc cũ), Hưng Yên quanh các khu công nghiệp, và ở Đà Nẵng, Nha Trang với các doanh nghiệp du lịch, nhà hàng. Quy mô ở các nơi này nhỏ hơn, nên người mới đến thường dựa nhiều vào đồng nghiệp người Việt hơn là vào hội đồng hương.

Nhịp sống và nơi sinh hoạt của cộng đồng

Hội người Hàn và hội doanh nghiệp. Ở Hà Nội và TP.HCM đều có hội người Hàn và phòng thương mại Hàn Quốc. Đây là nơi tổ chức sự kiện Chuseok, giải thể thao, lớp tiếng Việt, và là kênh doanh nghiệp Hàn chia sẻ thông tin về quy định lao động, thuế.

Nhà thờ, chùa có sinh hoạt tiếng Hàn. Một phần lớn người Hàn là tín đồ Tin Lành hoặc Công giáo, nên các buổi lễ tiếng Hàn cuối tuần là chỗ gặp gỡ quan trọng. Một số chùa Hàn cũng có sinh hoạt cho cộng đồng. Với người mới sang, đây thường là nơi tìm người giúp đỡ đầu tiên.

Trường Hàn Quốc và lớp cuối tuần. Hà Nội và TP.HCM có trường theo chương trình Hàn Quốc; ở những nơi khác, trẻ Hàn học trường quốc tế hoặc trường song ngữ, cuối tuần học thêm tiếng Hàn. Đây là lý do nhiều gia đình chọn chỗ ở theo tuyến xe đưa đón của trường.

Ăn uống và mua sắm. Siêu thị đồ Hàn, quán ăn, tiệm bánh do người Hàn hoặc người Việt từng làm cho người Hàn mở. Nhiều nguyên liệu như kim chi, tương ớt, rau lá vừng giờ được trồng, làm ngay tại Việt Nam để cung cấp cho các quán.

Giờ giấc làm việc. Doanh nghiệp Hàn quen làm việc dài giờ, liên hoan sau giờ làm khá thường xuyên. Nhiều doanh nghiệp đã điều chỉnh theo Bộ luật Lao động 2019 và thói quen của nhân viên Việt, nhưng nhịp này vẫn là điểm người Việt mới vào cần làm quen.

Làm việc cùng người Hàn: những điểm người Việt thường hỏi

Câu hỏi đầu tiên thường là ngôn ngữ. Ở các nhà máy, tiếng Hàn là ngôn ngữ của báo cáo nội bộ, cuộc họp quản lý; vai trò phiên dịch tiếng Hàn vì thế không chỉ là dịch chữ mà là cầu nối giữa hai cách làm việc. Người phiên dịch giỏi thường phải hiểu cả quy trình sản xuất, quy định lao động và cách nói giảm, nói tránh của cả hai bên.

Câu hỏi thứ hai là thứ bậc. Trong nhiều doanh nghiệp Hàn, chức danh, thâm niên được thể hiện qua cách xưng hô, thứ tự ngồi, ai rót rượu cho ai trong bữa liên hoan. Đây là thói quen nghề nghiệp phổ biến trong doanh nghiệp Hàn, không phải tính cách của từng người; mỗi công ty, mỗi quản lý lại một khác. Cách an toàn là hỏi đồng nghiệp đi trước và quan sát vài tuần đầu.

Câu hỏi thứ ba là giấy tờ. Người Hàn sang làm quản lý, kỹ sư cần giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp, thị thực hoặc thẻ tạm trú do doanh nghiệp bảo lãnh, khai báo tạm trú nơi ở. Phòng nhân sự người Việt thường là người đứng ra làm với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và cơ quan xuất nhập cảnh; chi tiết từng việc nằm ở các mục tuyển dụng, bảo lãnh trên trang này.

Một điểm hay bị bỏ qua là gia đình người lao động. Vợ hoặc chồng, con nhỏ của chuyên gia Hàn thường sang theo diện thân nhân; họ ít tiếp xúc với người Việt hơn người đi làm, nên dễ cô lập. Doanh nghiệp, chủ nhà có thể giúp bằng những việc nhỏ: giới thiệu chợ, phòng khám, lớp tiếng Việt cơ bản.

Những dịp trong năm người Việt làm cùng nên biết

Lịch nghỉ của người Hàn có chỗ trùng, chỗ lệch với lịch Việt Nam. Biết trước giúp sắp xếp sản xuất, hẹn họp, chuẩn bị lời chúc cho đúng lúc.

Thời gian nghỉ thực tế tại Việt Nam do từng doanh nghiệp quyết định theo lịch nghỉ lễ của Việt Nam và thoả thuận nội bộ, không mặc định theo lịch Hàn Quốc.

Gia đình Việt – Hàn và thế hệ trẻ lớn lên ở Việt Nam

Sau hơn ba mươi năm, cộng đồng người Hàn ở Việt Nam đã có những đứa trẻ sinh ra và lớn lên tại đây. Nhiều em nói tiếng Việt trôi chảy, có bạn thân người Việt, coi Hà Nội hay TP.HCM là "quê" theo nghĩa nơi mình lớn lên. Một số theo ba mẹ về nước khi vào cấp ba, một số học đại học ở Việt Nam rồi đi làm luôn tại đây.

Cũng có những gia đình Việt – Hàn sống ở Việt Nam: người chồng Hàn làm việc ở nhà máy kết hôn với đồng nghiệp người Việt, hoặc người vợ Việt từng sống ở Hàn cùng chồng trở về. Những gia đình này gặp các câu hỏi riêng: đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, khai sinh và chọn quốc tịch cho con, thẻ tạm trú cho người chồng hoặc vợ, Tết ăn ở bên nào. Mục kết hôn và gia đình đa quốc tịch trên trang này viết riêng về các việc đó.

Với người Việt, các gia đình này là cầu nối tự nhiên giữa hai cộng đồng. Họ thường là người giới thiệu chủ nhà đáng tin, phòng khám tốt, người phiên dịch có trách nhiệm cho người Hàn mới sang, và ngược lại giúp người Việt hiểu những phép lịch sự nhỏ trong văn hoá Hàn mà sách vở không ghi.

Người Việt từng làm việc ở Hàn Quốc: lớp cầu nối mới

Một nhóm người Việt ngày càng quan trọng với cộng đồng người Hàn ở Việt Nam là những người từng sang Hàn Quốc lao động theo chương trình cấp phép việc làm, du học hoặc sống theo gia đình, rồi trở về. Họ nói được tiếng Hàn đời thường, quen giờ giấc, quen cách giao việc của người quản lý Hàn, và nhiều người vào làm tổ trưởng, phiên dịch, nhân sự ở chính các nhà máy vốn Hàn tại Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng.

Với người Hàn mới sang, những đồng nghiệp này là chỗ hỏi han dễ nhất: nên thuê nhà ở đâu, quán nào nấu vừa miệng, nói gì để công nhân hiểu đúng một yêu cầu. Với người Việt, họ là người giải thích vì sao quản lý Hàn sốt ruột khi tiến độ chậm, hay vì sao một câu nói thẳng ở xưởng không có nghĩa là xúc phạm.

Doanh nghiệp tuyển người từng ở Hàn nên đánh giá cả kinh nghiệm thực tế lẫn chứng chỉ tiếng, và nhớ rằng thời gian ở nước ngoài đôi khi để lại những khó khăn riêng khi hoà nhập lại. Một chương trình kèm cặp ngắn trong vài tuần đầu giúp họ phát huy đúng chỗ mạnh, thay vì chỉ được dùng như người dịch đứng cạnh quản lý.

Câu hỏi thường gặp

Người Hàn ở Việt Nam đông nhất ở tỉnh, thành nào?

Ba khu vực tập trung nhất là Hà Nội, Bắc Ninh và TP.HCM. Bắc Ninh đông vì các tổ hợp nhà máy điện tử và nhà cung cấp linh kiện; Hà Nội và TP.HCM đông vì văn phòng, trường học, dịch vụ. Thái Nguyên, Hải Phòng, Đồng Nai cũng có cộng đồng đáng kể quanh khu công nghiệp.

Có thống kê chính xác số người Hàn ở Việt Nam không?

Các con số thường được dẫn là ước tính của phía Hàn Quốc hoặc báo chí, dao động theo năm và theo cách đếm, có tính hay không tính người ở ngắn hạn. Khi cần con số cho báo cáo, nên dẫn nguồn gốc và năm, và phân biệt người cư trú với lượt khách du lịch.

Chuseok và Tết Trung thu Việt Nam có giống nhau không?

Cùng rơi vào rằm tháng Tám âm lịch nhưng trọng tâm khác. Ở Việt Nam, Trung thu gắn nhiều với trẻ em, đèn lồng, bánh trung thu. Ở Hàn, Chuseok là một trong hai dịp lễ lớn nhất năm, mọi người về quê, viếng mộ tổ tiên, sum họp gia đình.

Người Việt muốn làm phiên dịch tiếng Hàn cho doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Ngoài trình độ tiếng, doanh nghiệp thường đánh giá cao người hiểu quy trình sản xuất, từ vựng chuyên ngành như điện tử, cơ khí, may mặc, và nắm cơ bản về lao động, thủ tục cho người nước ngoài. Khả năng diễn đạt khéo ý của hai bên quan trọng không kém dịch đúng chữ.

Người Hàn sang Việt Nam làm việc dùng loại thị thực nào?

Người sang làm việc theo hợp đồng thường dùng thị thực lao động, ký hiệu LĐ, rồi có thể được cấp thẻ tạm trú theo bảo lãnh của doanh nghiệp. Loại cụ thể còn tuỳ trường hợp như nhà đầu tư, thành viên công ty, chuyên gia; doanh nghiệp bảo lãnh nên tra quy định hiện hành của Cục Quản lý xuất nhập cảnh.

Cho người Hàn thuê căn hộ cần lưu ý gì?

Nên có hợp đồng song ngữ hoặc kèm bản dịch, ghi rõ tiền cọc, đồng tiền thanh toán, ai trả phí quản lý, điện nước. Chủ nhà cần thực hiện khai báo tạm trú cho người nước ngoài theo quy định và giải thích nội quy toà nhà, nhất là phân loại rác và giờ sửa chữa.