Người không quốc tịch là người không được bất kỳ nhà nước nào xem là công dân của mình theo pháp luật nước đó. Ở Việt Nam, Luật Quốc tịch 2008 định nghĩa họ là người không có quốc tịch Việt Nam và cũng không có quốc tịch nước ngoài. Khi cư trú trên lãnh thổ Việt Nam, họ được xếp vào nhóm người nước ngoài, nhưng thiếu chính thứ giấy tờ mà mọi thủ tục dành cho người nước ngoài đều đòi: một cuốn hộ chiếu.
Những người này thường không đến từ nơi xa. Họ có thể là bà con ở một làng nổi ven sông gần biên giới, một người mẹ đã thôi quốc tịch để lấy chồng nước ngoài rồi quay về, hay một đứa trẻ sinh ra mà chưa ai đăng ký khai sinh. Bài này giải thích vì sao người ta mất quốc tịch, luật Việt Nam đặt nguyên tắc gì cho trẻ em và người lớn, và người Việt ở cạnh họ có thể giúp theo cách đúng.
Vì sao một người lại không có quốc tịch nào
Không ai sinh ra đã chọn cảnh không quốc tịch. Nó thường là kết quả của những khoảng trống giữa luật các nước, hoặc của những biến động trong đời một gia đình. Có nước trao quốc tịch theo huyết thống (con theo quốc tịch cha mẹ), có nước theo nơi sinh (sinh trên đất nước nào là công dân nước đó). Một đứa trẻ sinh ra ở nước theo huyết thống, có cha mẹ đến từ nước chỉ trao quốc tịch theo nơi sinh, có thể rơi vào giữa.
Trường hợp thứ hai là thôi quốc tịch trước khi có quốc tịch mới. Một người làm thủ tục thôi quốc tịch nước mình để nhập quốc tịch nước khác, nhưng việc nhập không thành vì hôn nhân đổ vỡ, vì thiếu điều kiện hay vì giấy tờ bị trả lại. Người đó đứng giữa hai cánh cửa đã đóng.
Trường hợp thứ ba là mất dấu vết giấy tờ qua nhiều thế hệ: ông bà rời quê từ thời chiến tranh, sống qua biên giới, con cháu sinh ra không được khai sinh ở đâu cả. Đến đời thứ ba, không còn giấy tờ nào nối họ với bất kỳ nhà nước nào, dù họ nói tiếng Việt, ăn Tết Việt và có họ hàng ở trong nước.
Ví dụ giả định: một người đàn ông năm mươi tuổi sống trên ghe ở vùng sông nước An Giang, cha mẹ rời quê sang Campuchia từ trước khi anh sinh ra, anh lớn lên bên đó rồi theo ghe trở về khi còn trẻ. Anh có vợ là công dân Việt Nam, hai con đã lớn. Anh không có giấy khai sinh, không có hộ chiếu nước nào, chỉ có lời xác nhận của bà con trong xóm rằng anh đã ở đây hơn ba mươi năm. Câu chuyện của anh không hiếm, và cũng không thể giải quyết bằng cách "làm đại một cái giấy": nó cần được đưa vào đúng thủ tục.
Cách nhìn hữu ích là coi không quốc tịch là một tình trạng giấy tờ, không phải một nhãn gán cho con người. Tình trạng giấy tờ thì có thể được xác minh, bổ sung và giải quyết.
Những nhóm người không quốc tịch thường được nhắc ở Việt Nam
Người di cư tự do sống lâu năm ở vùng biên giới phía Tây Nam. Nhiều gia đình gốc Việt sống nhiều năm ở Campuchia, rồi trở về sinh sống trên sông, ven kênh ở các tỉnh như An Giang (gồm cả Kiên Giang cũ), Đồng Tháp, Tây Ninh (gồm cả Long An cũ). Không ít người không có giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam lẫn quốc tịch Campuchia.
Người di cư tự do ở vùng biên giới Việt – Lào. Một số người từ bên kia biên giới sang sinh sống, lấy vợ lấy chồng không đăng ký ở các tỉnh giáp Lào. Hai nhà nước đã có thoả thuận để giải quyết vấn đề người di cư tự do và kết hôn không giá thú ở vùng biên.
Phụ nữ thôi quốc tịch Việt Nam để kết hôn với người nước ngoài. Có người đã thôi quốc tịch Việt Nam theo yêu cầu của nước người chồng, chưa kịp nhập quốc tịch mới thì ly hôn hoặc chồng mất, rồi trở về quê. Họ sống ở chính nơi mình sinh ra nhưng trên giấy tờ là người không quốc tịch.
Trẻ em sinh ra trong những gia đình trên. Đứa trẻ không được khai sinh, hoặc khai sinh ở một nơi mà giấy không được thừa nhận, sẽ mang theo tình trạng của cha mẹ nếu không ai làm thủ tục cho con.
Một số ít trường hợp riêng lẻ. Người bị mất toàn bộ giấy tờ trong thiên tai, hoả hoạn và không chứng minh được nguồn gốc; người từng được cấp giấy của một nhà nước không còn tồn tại.
Trẻ em: luật Việt Nam cố gắng không để em nào không quốc tịch
Luật Quốc tịch 2008 có một loạt nguyên tắc giúp trẻ em sinh ra hoặc được tìm thấy ở Việt Nam có quốc tịch, để tình trạng không quốc tịch không bị truyền sang đời sau. Theo tinh thần của luật: trẻ sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ đều là người không quốc tịch nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam; trẻ có mẹ là công dân Việt Nam và cha là người không quốc tịch hoặc không rõ cha là ai cũng có quốc tịch Việt Nam; trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, được tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam mà không rõ cha mẹ thì có quốc tịch Việt Nam.
Điều này có nghĩa là với nhiều gia đình, cánh cửa cho con đã mở sẵn trong luật; điều còn thiếu là đăng ký khai sinh. Chừng nào đứa trẻ chưa có giấy khai sinh, nguyên tắc trên giấy chưa biến thành giấy tờ trong tay. Đăng ký khai sinh, kể cả đăng ký muộn, làm ở UBND cấp xã nơi cư trú; với trường hợp có yếu tố nước ngoài hoặc giấy tờ của cha mẹ không đầy đủ, cán bộ tư pháp xã sẽ hướng dẫn cách lập hồ sơ thay thế, như cam đoan, người làm chứng.
Việc khai sinh sớm còn quan trọng vì nó mở ra mọi thứ phía sau: vào lớp một, tiêm chủng, thẻ bảo hiểm y tế, sau này là căn cước. Một đứa trẻ bỏ lỡ khai sinh mười năm sẽ có mười năm vướng víu mà lẽ ra không cần có.
Lối ra cho người lớn: xác định hoặc nhập quốc tịch
Với người lớn, con đường tuỳ vào việc họ có còn mối nối nào với quốc tịch Việt Nam hay không. Trình tự nguyên lý thường như sau:
- Gom mọi giấy tờ còn lại, dù cũ và rách: giấy khai sinh của bản thân hoặc cha mẹ, giấy tờ nhà đất, sổ hộ khẩu cũ, giấy tờ trường học, giấy của nước ngoài. Một mảnh giấy cũ đôi khi là bằng chứng then chốt.
- Đến UBND cấp xã và công an cấp xã nơi đang sống để trình bày, được ghi nhận việc cư trú thực tế. Xác nhận cư trú lâu năm là chứng cứ quan trọng.
- Nếu có dấu hiệu từng là công dân Việt Nam hoặc có cha mẹ là công dân Việt Nam, hồ sơ đi theo hướng xác định có quốc tịch Việt Nam; Sở Tư pháp là nơi hướng dẫn và tiếp nhận.
- Nếu không có mối nối đó, hồ sơ đi theo hướng xin nhập quốc tịch Việt Nam. Luật Quốc tịch 2008 có quy định riêng cho người không quốc tịch đã cư trú ổn định lâu năm ở Việt Nam, được xét nhập quốc tịch với điều kiện nhẹ hơn thủ tục thông thường.
- Người đã thôi quốc tịch Việt Nam mà chưa có quốc tịch khác có thể xin trở lại quốc tịch Việt Nam; thủ tục này cũng do ngành tư pháp hướng dẫn.
- Trong lúc chờ, nên giữ liên lạc với cán bộ tư pháp xã, đưa con đi khai sinh ngay nếu chưa có, không để thủ tục của người lớn làm trễ giấy tờ của trẻ.
Mỗi trường hợp được xét riêng và thời gian xử lý khác nhau. Không có lối tắt, và bất kỳ ai hứa "lo quốc tịch nhanh" bằng tiền đều là dấu hiệu đáng ngờ; giấy tờ quốc tịch chỉ có giá trị khi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp theo đúng thủ tục.
Sống không quốc tịch: những chỗ vướng hằng ngày
Thiếu quốc tịch nghĩa là thiếu giấy tờ gốc, mà gần như mọi việc trong đời sống hiện đại đều bắt đầu bằng một giấy tờ gốc. Người không quốc tịch khó đăng ký kết hôn, nên nhiều cặp sống chung không đăng ký và con của họ lại vướng khai sinh. Họ khó đứng tên đất, nhà, xe; khó mở tài khoản ngân hàng; khó mua bảo hiểm y tế theo đường thông thường; khó đi xa vì không có giấy tờ để xuất trình.
Đi làm cũng là một chỗ vướng. Người không quốc tịch thường làm những việc không cần hợp đồng: phụ ghe, bốc vác, làm thuê thời vụ, buôn bán nhỏ trên sông. Không có hợp đồng thì không có bảo hiểm xã hội, không có chỗ dựa khi bị quỵt tiền công hay bị tai nạn. Đây là vòng luẩn quẩn: thiếu giấy nên nghèo, nghèo nên không có điều kiện đi lại làm giấy.
Vì vậy, những chương trình rà soát, hỗ trợ giấy tờ do chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức thực hiện ở vùng biên giới có ý nghĩa rất lớn. Khi nghe xã thông báo đợt rà soát, gia đình nào có người thiếu giấy tờ nên đến, mang theo mọi giấy cũ còn giữ, kể cả khi nghĩ rằng chúng không còn giá trị.
Người Việt bên cạnh có thể làm gì
Người không quốc tịch sống giữa cộng đồng người Việt: họ là hàng xóm trên sông, là người phụ việc cho một chủ vựa, là dâu, là rể của một gia đình. Những người ở gần họ nhất thường là người có thể giúp nhiều nhất.
Việc đầu tiên là đừng lợi dụng. Một người không có giấy tờ dễ bị trả công thấp, bị đe doạ "báo công an", bị chiếm tiền công. Đối xử với họ như với bất kỳ người làm nào khác là việc tối thiểu.
Việc thứ hai là chỉ đường đúng. Thay vì để họ nghe lời "có người lo giấy tờ", hãy đi cùng họ đến UBND cấp xã, gặp cán bộ tư pháp, hỏi về khai sinh cho con và thủ tục quốc tịch. Một người có giấy tờ đi cùng, biết chữ, biết hỏi, thường giúp hồ sơ đi được xa hơn nhiều.
Việc thứ ba là làm chứng khi cần. Nhiều hồ sơ cần người xác nhận đã biết người đó sống ở địa phương từ năm nào. Một người hàng xóm lâu năm, một trưởng ấp, một chủ nhà cho thuê có thể là nhân chứng quan trọng, miễn là khai đúng sự thật.
Và cuối cùng, nếu gia đình có thành viên là người không quốc tịch, đừng chờ có việc lớn mới lo giấy tờ. Việc khai sinh cho con, xác nhận cư trú, giữ lại mọi tờ giấy cũ nên làm ngay từ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Người không quốc tịch ở Việt Nam có bị xem là cư trú bất hợp pháp không?
Không quốc tịch là tình trạng giấy tờ, không tự động là vi phạm. Luật xếp người không quốc tịch vào nhóm người nước ngoài khi cư trú, nhưng thực tế nhiều trường hợp sống ổn định lâu năm được chính quyền địa phương ghi nhận và được hướng dẫn để giải quyết quốc tịch, chứ không bị xử lý như người nhập cảnh trái phép.
Con của người mẹ Việt và người cha không quốc tịch có quốc tịch gì?
Theo nguyên tắc của Luật Quốc tịch 2008, trẻ có mẹ là công dân Việt Nam và cha là người không quốc tịch thì có quốc tịch Việt Nam. Điều quan trọng là phải đăng ký khai sinh cho trẻ tại UBND cấp xã để nguyên tắc này được thể hiện trên giấy tờ.
Đã thôi quốc tịch Việt Nam để lấy chồng nước ngoài, nay ly hôn về nước thì làm sao?
Người đó có thể nộp hồ sơ xin trở lại quốc tịch Việt Nam. Hồ sơ cần giấy tờ chứng minh từng có quốc tịch Việt Nam, giấy tờ về việc thôi quốc tịch và hoàn cảnh hiện tại. Sở Tư pháp nơi cư trú hướng dẫn chi tiết và tiếp nhận hồ sơ.
Người không quốc tịch có được đăng ký kết hôn ở Việt Nam không?
Về nguyên tắc vẫn có thể đăng ký kết hôn, nhưng hồ sơ phức tạp hơn vì thiếu giấy tờ tuỳ thân và giấy xác nhận tình trạng hôn nhân thông thường. Cán bộ tư pháp ở UBND cấp xã sẽ hướng dẫn giấy tờ thay thế. Đăng ký kết hôn giúp con cái sau này dễ khai sinh và xác định quốc tịch hơn.
Có tổ chức nào giúp người không quốc tịch không?
Ở trong nước, đầu mối chính là chính quyền địa phương: UBND cấp xã, công an cấp xã và Sở Tư pháp. Ở một số vùng biên giới, chính quyền từng phối hợp với các tổ chức quốc tế và tổ chức xã hội để rà soát, hỗ trợ giấy tờ. Nên hỏi trực tiếp UBND cấp xã về các đợt hỗ trợ đang có.
Người không quốc tịch có được đi ra nước ngoài không?
Rất khó, vì không có hộ chiếu của nước nào. Một số nước cấp giấy thông hành riêng cho người không quốc tịch đang cư trú hợp pháp trên lãnh thổ của mình, nhưng thủ tục và giá trị sử dụng của loại giấy này hạn chế. Cách bền vững nhất vẫn là giải quyết quốc tịch trước khi tính chuyện đi xa.