Khi người nước ngoài bị lập biên bản vi phạm hành chính ở Việt Nam, họ có quyền được biết mình vi phạm điều gì, được giải trình, được dùng tiếng mẹ đẻ qua người phiên dịch, được nhận biên bản và quyết định, và được khiếu nại hoặc khởi kiện nếu không đồng ý. Giấy tờ, phương tiện chỉ được tạm giữ theo thủ tục luật định và luôn phải có biên bản tạm giữ ghi rõ từng thứ.
Vi phạm hành chính hay gặp ở người nước ngoài gồm vi phạm giao thông, quá hạn tạm trú, không khai báo tạm trú, làm việc không có giấy phép lao động, vi phạm trật tự công cộng. Mỗi loại kéo theo người Việt bên cạnh theo một cách: chủ nhà, doanh nghiệp bảo lãnh, người cho thuê xe. Bài này giải thích nguyên lý của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (sửa đổi 2020) theo góc nhìn người đang đứng cạnh người nước ngoài lúc đó.
Vi phạm hành chính khác vụ án hình sự thế nào
Vi phạm hành chính là hành vi trái quy định quản lý nhà nước nhưng chưa đến mức là tội phạm: đi sai làn, không đội mũ bảo hiểm, quá hạn tạm trú vài ngày, gây ồn ào nơi công cộng. Người có thẩm quyền xử phạt là cơ quan hành chính, công an, thanh tra; kết quả là quyết định xử phạt và có thể kèm biện pháp khắc phục.
Vụ án hình sự thì khác: có cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án, có quyền bào chữa, có thể bị tạm giữ, tạm giam. Hai con đường này áp dụng quy tắc tố tụng khác nhau, quyền của người liên quan cũng khác nhau.
Biết mình đang ở con đường nào giúp người nước ngoài và người Việt bên cạnh phản ứng đúng mức. Với vi phạm hành chính, việc cần làm là hiểu biên bản, giải trình nếu thấy không đúng, chấp hành quyết định và nhận lại giấy tờ. Hoảng loạn, tìm người "lo giúp" hay trả tiền ngoài quy trình chỉ khiến một chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
Quyền của người nước ngoài khi bị lập biên bản
Được biết hành vi vi phạm. Người lập biên bản phải ghi rõ hành vi, thời gian, địa điểm, căn cứ. Người vi phạm có quyền đề nghị giải thích nội dung bằng ngôn ngữ mình hiểu.
Được dùng tiếng nói của mình. Luật Xử lý vi phạm hành chính cho phép người vi phạm là người nước ngoài sử dụng tiếng nói, chữ viết của mình qua người phiên dịch. Người Việt có thể nhận làm phiên dịch nếu cán bộ chấp nhận, và ghi rõ tư cách đó khi ký.
Được ghi ý kiến vào biên bản. Nếu không đồng ý, người vi phạm có quyền ghi ý kiến riêng vào biên bản, hoặc từ chối ký; việc từ chối ký được ghi lại và không làm biên bản mất hiệu lực, nhưng ý kiến của người vi phạm thì có giá trị khi khiếu nại sau này.
Được giải trình. Với một số hành vi, người vi phạm có quyền giải trình bằng văn bản hoặc trực tiếp trong thời hạn luật định trước khi có quyết định xử phạt.
Được nhận biên bản, quyết định. Người vi phạm được giao một bản biên bản và một bản quyết định. Đây là giấy tờ cần giữ, đặc biệt khi phải chứng minh đã chấp hành để nhận lại giấy tờ bị tạm giữ.
Tạm giữ giấy tờ, phương tiện: được giữ gì và để làm gì
Luật cho phép người có thẩm quyền tạm giữ tang vật, phương tiện, giấy phép, chứng chỉ hành nghề có liên quan trong một số trường hợp, để xác minh tình tiết hoặc để bảo đảm thi hành quyết định xử phạt. Việc tạm giữ phải có quyết định, có biên bản ghi số lượng, đặc điểm, tình trạng của từng thứ bị giữ.
Với người nước ngoài, câu hỏi hay gặp là hộ chiếu có bị giữ không. Hộ chiếu là giấy tờ nhân thân do nước mang quốc tịch cấp, người đó cần nó cho mọi thủ tục, kể cả để xuất cảnh. Nếu được yêu cầu xuất trình, người nước ngoài xuất trình; nếu bị tạm giữ trong vụ việc cụ thể, cần đọc kỹ biên bản xem căn cứ và thời hạn là gì. Người Việt bên cạnh nên chụp lại biên bản ngay.
Khi quyết định xử phạt đã được chấp hành — nộp tiền phạt qua kênh chính thức, có biên lai — người vi phạm mang biên lai và biên bản tạm giữ đến nơi đang giữ để nhận lại. Giấy tờ thường được trả cho chính người bị tạm giữ; nếu nhờ người khác nhận thay, cần có giấy uỷ quyền.
Những vi phạm hay gặp và người Việt nào liên quan
Một số vi phạm của người nước ngoài kéo theo trách nhiệm của người Việt bên cạnh. Biết trước giúp cả hai bên phòng tránh.
| Vi phạm | Người nước ngoài | Người Việt có thể liên quan |
|---|---|---|
| Không khai báo tạm trú | Có nghĩa vụ ở nơi đã khai báo | Chủ nhà, chủ cơ sở lưu trú là người phải khai báo |
| Quá hạn thị thực, thẻ tạm trú | Bị xử lý khi phát hiện hoặc khi xuất cảnh | Cơ quan, doanh nghiệp, cá nhân bảo lãnh có trách nhiệm theo dõi và làm thủ tục gia hạn |
| Làm việc không có giấy phép lao động hoặc không thuộc diện miễn | Có thể bị xử phạt và buộc xuất cảnh | Doanh nghiệp sử dụng lao động cũng bị xử lý |
| Hoạt động không đúng mục đích nhập cảnh | Ví dụ vào theo thị thực du lịch nhưng đi làm | Người mời, người sử dụng lao động |
| Lái xe không có bằng hợp lệ | Bị xử phạt giao thông | Chủ xe giao xe cho người không đủ điều kiện |
Mức xử phạt cụ thể do văn bản quy định chi tiết từng lĩnh vực và thay đổi theo thời gian; trang này không nêu con số. Điều đáng nhớ là trong nhiều trường hợp, người Việt bên cạnh không chỉ là người giúp mà còn là chủ thể có nghĩa vụ riêng.
Tạm giữ người theo thủ tục hành chính
Trong một số trường hợp cần ngăn chặn ngay hành vi gây rối, bạo lực, hoặc cần xác minh nhân thân, người vi phạm có thể bị tạm giữ theo thủ tục hành chính. Đây không phải bắt giữ hình sự. Thời hạn tạm giữ người được luật giới hạn tính bằng giờ, phải có quyết định bằng văn bản, và người bị tạm giữ có quyền yêu cầu thông báo cho gia đình, nơi làm việc.
Với người nước ngoài, ngoài gia đình và nơi làm việc, họ có thể đề nghị thông báo cho cơ quan đại diện nước mình theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự năm 1963. Người Việt bên cạnh — vợ hoặc chồng, doanh nghiệp bảo lãnh — thường là người nhận cuộc gọi đầu tiên; câu cần hỏi là: tạm giữ ở đâu, vì việc gì, do đơn vị nào, khi nào dự kiến kết thúc.
Không nên đến nơi tạm giữ với tâm thế "xin cho về". Mang giấy tờ chứng minh quan hệ, giấy tờ tuỳ thân và hộ chiếu hoặc bản chụp hộ chiếu của người bị tạm giữ, sẵn sàng cung cấp thông tin cư trú. Phần lớn trường hợp kết thúc khi xác minh xong và có quyết định xử phạt.
Không đồng ý với quyết định xử phạt: các bước
Người nước ngoài có quyền như người Việt trong việc phản đối quyết định hành chính. Trình tự thông thường:
- Đọc kỹ quyết định, xác định ai ký, căn cứ điều khoản nào, thời hạn chấp hành.
- Nếu thấy sai, gửi khiếu nại lần đầu đến chính người đã ra quyết định theo Luật Khiếu nại 2011, trong thời hạn luật định tính từ khi nhận quyết định.
- Nếu không đồng ý với kết quả giải quyết, khiếu nại lần hai lên cấp trên hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại toà án theo Luật Tố tụng hành chính 2015.
- Trong lúc khiếu nại, quyết định xử phạt về nguyên tắc vẫn phải chấp hành, trừ khi được tạm đình chỉ.
- Nếu người nước ngoài sắp rời Việt Nam, có thể uỷ quyền cho luật sư hoặc người thân ở Việt Nam theo dõi.
Đơn khiếu nại viết bằng tiếng Việt; người nước ngoài nên nhờ người dịch đáng tin cậy hoặc luật sư. Một đơn ngắn, nêu đúng sự việc, kèm chứng cứ, có tác dụng hơn một bản tường trình dài kể lể.
Phòng trước những vi phạm "không cố ý"
Phần lớn vi phạm hành chính của người nước ngoài sống lâu ở Việt Nam không đến từ ý định làm sai mà từ chuyện không biết hoặc quên: quên hạn thẻ tạm trú, chuyển nhà mà chủ nhà mới chưa khai báo, đổi việc mà giấy phép lao động vẫn ghi công ty cũ, lái xe máy bằng bằng lái không được công nhận.
Người Việt bên cạnh giúp được nhiều nhất ở khâu phòng ngừa. Doanh nghiệp đặt nhắc hạn giấy phép lao động và thẻ tạm trú trước vài tháng. Chủ nhà khai báo tạm trú ngay khi khách dọn vào và khi khách đổi hộ chiếu. Vợ hoặc chồng người Việt nắm hạn thẻ của người bạn đời như nắm hạn giấy tờ xe. Những việc này rẻ hơn rất nhiều so với một lần xử lý vi phạm.
Một thói quen nữa đáng có: giữ một bản chụp các giấy tờ cư trú, giấy phép lao động, giấy phép lái xe và hợp đồng thuê nhà trong cùng một thư mục, cập nhật mỗi khi có thay đổi. Khi bị kiểm tra, người nước ngoài xuất trình được ngay, cán bộ xác minh nhanh, và nhiều trường hợp nghi ngờ được làm rõ tại chỗ mà không cần lập biên bản.
Người bảo lãnh nhận tin báo: làm gì trong ngày
Doanh nghiệp, cơ quan hoặc vợ chồng người Việt thường nhận cuộc gọi từ công an hoặc từ chính người nước ngoài đang bối rối. Một trình tự gọn giúp mọi việc không rối thêm:
- Hỏi rõ đơn vị nào đang làm việc, ở đâu, về hành vi gì, người nước ngoài đang được tự do đi lại hay đang bị tạm giữ.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ bảo lãnh: hợp đồng lao động, giấy phép lao động, giấy chứng nhận kết hôn, văn bản bảo lãnh đã nộp cho cơ quan xuất nhập cảnh.
- Cử một người hiểu việc đến, không cử người chỉ biết tiếng nước ngoài mà không nắm hồ sơ.
- Đề nghị nhận bản chụp biên bản, quyết định; ghi lại thời hạn phải chấp hành và nơi nộp.
- Nếu vụ việc liên quan đến giấy phép lao động hay mục đích nhập cảnh, báo ngay bộ phận nhân sự hoặc luật sư của doanh nghiệp để đánh giá ảnh hưởng tới thị thực, thẻ tạm trú.
Người bảo lãnh không cần và không nên tranh luận với cán bộ tại chỗ. Mục tiêu trong ngày là nắm thông tin chính xác và giữ đủ giấy tờ để xử lý đúng kênh về sau.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có bắt buộc ký biên bản vi phạm không?
Người vi phạm có quyền ký hoặc từ chối ký, và có quyền ghi ý kiến của mình vào biên bản. Từ chối ký không làm biên bản mất giá trị, việc đó sẽ được ghi lại. Nếu không hiểu nội dung, nên đề nghị giải thích qua người phiên dịch trước khi quyết định.
Người Việt làm phiên dịch tại chỗ có chịu trách nhiệm gì không?
Người phiên dịch có trách nhiệm dịch trung thực, đầy đủ. Họ không phải chịu trách nhiệm về hành vi của người vi phạm. Khi ký, nên ghi rõ tư cách người phiên dịch, tránh ký vào ô dành cho người vi phạm hay người đại diện.
Quá hạn tạm trú vài ngày có bị trục xuất không?
Quá hạn ngắn thường được xử lý bằng xử phạt hành chính khi người đó trình diện hoặc xuất cảnh. Trục xuất là hình thức nặng hơn, áp dụng theo quyết định riêng khi có căn cứ. Cách an toàn nhất là liên hệ ngay cơ quan quản lý xuất nhập cảnh khi phát hiện quá hạn, cùng người bảo lãnh.
Chủ nhà có bị xử lý khi người thuê nước ngoài quá hạn thị thực không?
Nghĩa vụ chính của chủ nhà là khai báo tạm trú đúng. Việc theo dõi hạn thị thực thuộc người nước ngoài và người bảo lãnh. Tuy vậy, chủ nhà nên lưu ý hạn ghi trên giấy tờ khi khai báo và nhắc khách, vì khai báo cho người đã quá hạn có thể kéo chủ nhà vào việc xác minh.
Người nước ngoài có nộp phạt bằng ngoại tệ được không?
Tiền phạt nộp bằng đồng Việt Nam qua các kênh chính thức như kho bạc, ngân hàng hoặc cổng dịch vụ công, và phải có biên lai. Không nộp tiền mặt cho cá nhân không có biên lai. Giữ biên lai để nhận lại giấy tờ bị tạm giữ.
Đã rời Việt Nam thì quyết định xử phạt chưa chấp hành có ảnh hưởng gì?
Người nước ngoài chưa chấp hành quyết định xử phạt có thể bị tạm hoãn xuất cảnh trước khi rời đi. Nếu đã rời đi, việc chưa chấp hành có thể ảnh hưởng đến lần nhập cảnh hoặc xin thị thực sau. Nên giải quyết xong trước khi đi, hoặc uỷ quyền người ở lại.