Người Trung Quốc đại lục là nhóm đông nhất trong số lao động nước ngoài có giấy phép tại Việt Nam theo các số liệu quản lý lao động công bố quanh năm 2020–2022. Họ làm việc theo ba dòng chính: kỹ sư, kỹ thuật viên của các dự án xây dựng, năng lượng, hạ tầng; quản lý và kỹ thuật viên ở nhà máy, nhất là ở Bắc Ninh (gồm Bắc Giang cũ), Hải Phòng, Quảng Ninh, Phú Thọ, Thái Nguyên, Tây Ninh, Đồng Nai; và thương nhân ở các tỉnh biên giới, các trung tâm buôn bán.
Khác với nhiều cộng đồng sống quanh khu đô thị có trường quốc tế, phần lớn người Trung Quốc đại lục ở Việt Nam sang một mình theo dự án, ở nhà tập thể hoặc nhà thuê gần chỗ làm, rồi về nước khi xong việc. Bài dưới mô tả họ làm gì, sống ra sao, và những điều doanh nghiệp, chủ nhà, phiên dịch, đồng nghiệp người Việt thường cần biết, ở góc độ đời sống và công việc, không bàn chuyện quan hệ hai nước.
Ba dòng việc đưa người Trung Quốc đại lục đến Việt Nam
Dự án xây dựng, năng lượng, hạ tầng. Nhà thầu nước ngoài trúng thầu các gói thiết kế – mua sắm – thi công thường mang theo đội kỹ sư, kỹ thuật viên lắp đặt, vận hành thiết bị. Họ ở theo công trường, từ vài tháng đến vài năm, ở lán trại hoặc nhà thuê trong vùng dự án.
Nhà máy sản xuất. Từ khoảng năm 2018, nhiều doanh nghiệp sản xuất mở thêm nhà máy tại Việt Nam để đa dạng chuỗi cung ứng. Quản lý, kỹ sư, tổ trưởng kỹ thuật được cử sang để dựng dây chuyền và đào tạo công nhân Việt; một số ở lại lâu dài khi nhà máy đi vào ổn định.
Buôn bán và dịch vụ. Thương nhân ở các tỉnh có cửa khẩu như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng làm hàng nông sản, vật liệu, hàng tiêu dùng; ở Hà Nội và TP.HCM có người làm thương mại, du lịch, nhà hàng, giáo dục tiếng Trung.
Du học sinh. Một số sinh viên học tiếng Việt và các ngành khác tại đại học Việt Nam, nhiều người đến từ các tỉnh giáp biên. Họ thường là phiên dịch, hướng dẫn viên, nhân viên cầu nối sau khi tốt nghiệp.
Sống ở đâu và sinh hoạt ra sao
Ở các khu công nghiệp phía Bắc, nhiều doanh nghiệp thuê nguyên toà nhà hoặc dãy nhà gần nhà máy làm chỗ ở cho chuyên gia, có bếp riêng nấu món quê nhà. Quanh đó dần mọc lên quán ăn, cửa hàng tạp hoá, tiệm làm tóc phục vụ người Trung Quốc, đôi khi do chính người Việt biết tiếng Trung mở ra. Ở công trường xa, đời sống gói gọn trong lán trại, cuối tuần mới ra thị trấn gần nhất.
Ở Hà Nội và TP.HCM, người làm văn phòng, thương mại ở căn hộ trong các khu đô thị mới, sinh hoạt khá hoà lẫn với cư dân Việt. Ở TP.HCM, họ dễ tìm thấy thực phẩm, quán ăn quen vì có cộng đồng người Hoa lâu đời ở khu Chợ Lớn; nhưng người Hoa ở đây là công dân Việt Nam, khác hẳn về quốc tịch và giấy tờ (bảng phân biệt ở bài về người Đài Loan trong cùng mục).
Ngôn ngữ là rào cản lớn nhất. Nhiều kỹ sư, công nhân kỹ thuật không nói tiếng Anh, nên gần như mọi việc ngoài công trường, từ khám bệnh, thuê nhà đến làm giấy tờ, đều cần phiên dịch tiếng Trung. Họ quen dùng ứng dụng nhắn tin, thanh toán của nước mình; ra ngoài đời ở Việt Nam, việc trả tiền, gọi xe, mua thuốc cần có người hướng dẫn.
Lịch lễ của họ gần với lịch âm của người Việt: Tết Nguyên đán là kỳ nghỉ quan trọng nhất, nhiều người về quê từ trước Tết vài ngày; ngoài ra có Thanh minh, Đoan ngọ, Trung thu, và hai kỳ nghỉ dài quanh ngày 1/5 và đầu tháng 10. Doanh nghiệp Việt có đối tác đại lục nên tính trước những dịp này khi hẹn giao hàng.
Những việc doanh nghiệp Việt thường phải làm khi có chuyên gia đại lục
Doanh nghiệp Việt làm tổng thầu, chủ đầu tư hoặc đối tác liên doanh thường là bên phối hợp làm giấy tờ cho chuyên gia nước ngoài. Bảng dưới gom các việc chính theo nguyên lý; chi tiết nằm ở các mục tuyển dụng, bảo lãnh trên trang này.
| Việc | Ai đứng ra | Cơ quan liên quan | Chỗ hay vướng |
|---|---|---|---|
| Giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp | Doanh nghiệp sử dụng lao động | Cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh | Bằng cấp, kinh nghiệm phải được hợp pháp hoá lãnh sự, dịch công chứng; quy định đổi nhiều lần |
| Thị thực, thẻ tạm trú | Cơ quan, doanh nghiệp bảo lãnh | Cục Quản lý xuất nhập cảnh, công an cấp tỉnh | Chọn sai mục đích nhập cảnh so với việc thực làm |
| Khai báo tạm trú | Chủ nhà, cơ sở cho ở (kể cả lán trại, nhà tập thể của doanh nghiệp) | Công an cấp xã nơi ở | Người ở thay đổi theo đợt mà không ai báo |
| Hợp đồng lao động, bảo hiểm, thuế thu nhập | Doanh nghiệp | Cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế | Nhầm lẫn giữa người được cử sang làm việc và người ký hợp đồng trực tiếp |
| Hỗ trợ khi có sự cố | Doanh nghiệp, người phụ trách hành chính | Công an, bệnh viện, cơ quan đại diện nước họ | Không có phiên dịch đi cùng lúc cấp cứu hay làm việc với công an |
Điểm cần nhớ: cho người nước ngoài làm việc khi chưa có giấy phép hoặc xác nhận phù hợp là vi phạm của cả doanh nghiệp lẫn người lao động. Áp lực tiến độ dự án không phải lý do để "cho làm trước, giấy tờ tính sau".
Làm phiên dịch và làm cầu nối: nghề của nhiều người Việt trẻ
Nhu cầu phiên dịch tiếng Trung ở các tỉnh công nghiệp phía Bắc tăng mạnh trong những năm gần đây. Phiên dịch ở nhà máy, công trường không chỉ dịch họp mà còn đi cùng chuyên gia đi khám bệnh, làm việc với chủ nhà, với công an khi khai báo tạm trú, giải quyết va chạm giữa tổ trưởng và công nhân. Nhiều người làm nghề nói rằng phần khó nhất không phải từ vựng kỹ thuật mà là giữ cho cả hai bên hiểu đúng ý nhau khi đang căng thẳng.
Người phiên dịch nên nắm chắc ranh giới vai trò. Dịch đúng, dịch đủ là việc của mình; quyết định thay doanh nghiệp, hứa hẹn với công nhân, hay "giúp" chuyên gia lách quy định về giấy tờ thì không. Khi được đề nghị ký tên, đứng tên thuê nhà, đứng tên tài khoản hay đứng tên công ty thay cho người nước ngoài, câu trả lời an toàn là từ chối: người đứng tên chịu trách nhiệm pháp lý, dù tiền và quyết định không phải của mình.
Với người Việt học tiếng Trung, những năm đầu đi làm ở nhà máy, công trường là trường học thực tế tốt: học được quy trình sản xuất, quản lý dự án, cách hai nền văn hoá làm việc cùng nhau. Nhiều người sau vài năm chuyển sang nhân sự, mua hàng, quản lý chất lượng, hoặc làm cầu nối cho chính doanh nghiệp Việt đi làm ăn với đối tác đại lục.
Sống cạnh nhau ở các thị trấn công nghiệp
Ở nhiều thị trấn quanh khu công nghiệp, sự xuất hiện của một nhóm chuyên gia nước ngoài làm thay đổi nhịp sống: chủ nhà có thêm khách thuê, quán ăn có thêm thực đơn, chợ có thêm mặt hàng. Cũng có những va chạm nhỏ: tiếng ồn buổi tối, rác, chỗ để xe, nấu nướng trong phòng trọ không có bếp. Hầu hết được giải quyết khi có một đầu mối biết tiếng Trung đứng ra giải thích nội quy.
Chủ nhà cho thuê nên ghi rõ trong hợp đồng ai là bên thuê (doanh nghiệp hay cá nhân), số người ở tối đa, trách nhiệm báo khi đổi người. Mỗi người nước ngoài ở đều phải được khai báo tạm trú; một danh sách người ở cập nhật do doanh nghiệp gửi mỗi khi có thay đổi là cách đơn giản nhất để chủ nhà làm đúng.
Với cư dân, cách nhìn công bằng nhất là nhìn từng người. Một kỹ sư sang lắp đặt thiết bị ba tháng, một quản lý ở năm năm rồi lấy vợ Việt, một sinh viên học tiếng Việt ở Hà Nội là ba hoàn cảnh rất khác nhau. Đánh đồng họ thành "người Trung Quốc" theo một hình dung chung vừa không đúng, vừa làm khó cho chính những người Việt đang làm việc hằng ngày cùng họ.
Khi chuyên gia đại lục gặp sự cố: những việc người Việt bên cạnh làm được
Với người không nói tiếng Việt lẫn tiếng Anh, một tai nạn nhỏ cũng thành chuyện lớn. Người phụ trách hành chính, phiên dịch, chủ nhà có thể giúp theo thứ tự sau:
- Gọi đúng số khẩn cấp: 115 cấp cứu y tế, 113 công an, 114 cứu hoả, cứu nạn; nói rõ địa điểm bằng tiếng Việt.
- Mang theo hộ chiếu hoặc bản sao, thẻ tạm trú, thông tin bảo hiểm của người gặp nạn khi đến bệnh viện.
- Báo doanh nghiệp bảo lãnh ngay; doanh nghiệp là bên làm việc tiếp với cơ quan chức năng và gia đình người lao động.
- Mất hộ chiếu thì trình báo công an nơi mất, rồi liên hệ cơ quan đại diện của nước họ tại Việt Nam để làm giấy tờ thay thế, sau đó làm lại thị thực hoặc thẻ tạm trú.
- Ghi lại sự việc bằng văn bản, có thời gian, người chứng kiến; tránh tự thoả thuận bồi thường khi chưa rõ trách nhiệm.
Mục "khi người nước ngoài gặp sự cố" trên trang này đi sâu từng tình huống: tai nạn, mất giấy tờ, bị lừa đảo, qua đời tại Việt Nam.
Khi nhà máy đi vào ổn định: chuyển giao cho người Việt
Một nhà máy mới thường có nhiều chuyên gia nước ngoài nhất trong một đến hai năm đầu, khi dựng dây chuyền, chạy thử, đào tạo công nhân. Sau đó, số chuyên gia giảm dần, vị trí tổ trưởng, kỹ sư, rồi quản lý bộ phận được chuyển cho người Việt. Tốc độ chuyển giao khác nhau theo doanh nghiệp, nhưng xu hướng chung là vậy, vì giữ chuyên gia nước ngoài lâu dài tốn kém và giấy tờ phức tạp hơn tuyển người tại chỗ.
Pháp luật lao động cũng đi theo hướng ấy: theo Bộ luật Lao động 2019, người nước ngoài chỉ được tuyển vào những vị trí mà lao động Việt Nam chưa đáp ứng được, và doanh nghiệp phải giải trình nhu cầu với cơ quan quản lý lao động. Nhiều doanh nghiệp vì thế đưa kế hoạch đào tạo người thay thế vào ngay từ khi xin phép cho chuyên gia.
Với kỹ sư, tổ trưởng người Việt, giai đoạn làm cạnh chuyên gia là cơ hội học nghề nhanh nhất: được giao việc thật, được sửa lỗi tại chỗ, được xem cách người có kinh nghiệm xử lý sự cố. Ghi chép lại quy trình, hỏi lý do của từng thông số, xin tài liệu kỹ thuật bằng văn bản là những việc nhỏ giúp người Việt đủ sức đứng thay khi chuyên gia về nước.
Câu hỏi thường gặp
Người Trung Quốc đại lục và người Hoa ở Việt Nam khác nhau thế nào?
Người Hoa ở Việt Nam là công dân Việt Nam, một trong 54 dân tộc, có gốc gác từ nhiều đời. Người Trung Quốc đại lục sang làm việc là người nước ngoài, phải có thị thực, thẻ tạm trú, giấy phép lao động như mọi người nước ngoài khác. Gọi đúng giúp tránh hiểu lầm trong công việc và giấy tờ.
Chuyên gia sang lắp đặt máy vài tháng có cần giấy phép lao động không?
Tuỳ trường hợp. Có những diện được miễn hoặc chỉ cần xác nhận không thuộc diện cấp, ví dụ một số trường hợp vào làm việc ngắn hạn, xử lý sự cố kỹ thuật. Quy định này đã thay đổi nhiều lần, nên doanh nghiệp phải tra quy định hiện hành và hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trước khi cho người làm việc.
Doanh nghiệp có được để chuyên gia ở ngay trong nhà máy không?
Nhiều doanh nghiệp bố trí nhà ở cho chuyên gia trong khuôn viên hoặc cạnh nhà máy. Khi đó doanh nghiệp đóng vai trò cơ sở cho người nước ngoài ở và phải khai báo tạm trú cho từng người với công an cấp xã, đồng thời bảo đảm điều kiện an toàn phòng cháy của khu nhà ở.
Học tiếng Trung để làm ở khu công nghiệp nên chú ý điều gì?
Nên học chữ giản thể vì đây là kiểu chữ người đại lục dùng, tập nghe nhiều giọng địa phương vì chuyên gia đến từ nhiều tỉnh khác nhau, và học thêm từ vựng chuyên ngành như điện, cơ khí, xây dựng, quản lý chất lượng. Kỹ năng ghi biên bản, dịch văn bản ngắn cũng được đánh giá cao.
Có nên đứng tên thuê nhà, mở công ty giúp người quen là người nước ngoài?
Không nên. Người đứng tên chịu trách nhiệm pháp lý với hợp đồng, công ty, tài khoản, kể cả khi mọi quyết định do người khác đưa ra. Người nước ngoài muốn thuê nhà, đầu tư, mở doanh nghiệp có đường làm hợp pháp theo Luật Đầu tư 2020 và Luật Doanh nghiệp 2020; nên hướng họ tới luật sư và cơ quan đăng ký.
Khi nào các doanh nghiệp đại lục nghỉ dài trong năm?
Kỳ nghỉ dài nhất là Tết Nguyên đán, thường kéo dài hơn Tết của Việt Nam một chút. Ngoài ra có kỳ nghỉ quanh ngày 1/5 và kỳ nghỉ dài đầu tháng 10. Doanh nghiệp Việt nên tính lùi những dịp này khi hẹn giao hàng, đặt linh kiện hay chờ chuyên gia sang.