Khi xảy ra tai nạn giao thông có người nước ngoài ở Việt Nam, thứ tự đúng là: cứu người trước (gọi 115), báo công an (113 hoặc cảnh sát giao thông khu vực), giữ nguyên hiện trường và chụp ảnh, không tự dàn xếp bồi thường trước khi công an đến. Người nước ngoài có quyền và nghĩa vụ như người Việt khi tham gia giao thông; điểm khác là họ thường không hiểu biên bản, không biết mình có bằng lái hợp lệ hay không, và bảo hiểm của họ hay loại trừ đúng tình huống đang xảy ra.
Những phút đầu sau va chạm quyết định phần lớn chuyện về sau: ai chịu trách nhiệm, bảo hiểm có trả không, có ai bị giữ giấy tờ không. Bài này dành cho người Việt có mặt — người đi cùng, chủ xe cho thuê, chủ nhà, đồng nghiệp — và cho người nước ngoài đọc được tiếng Việt.
Mười lăm phút đầu tại hiện trường
Dù va chạm nhẹ hay nặng, cố giữ đúng trình tự dưới đây. Trên đường đông, mọi người xung quanh thường giục "dắt xe vào lề cho thông đường"; với tai nạn có người bị thương thì đừng vội.
- Bảo đảm an toàn. Bật đèn khẩn cấp, đặt vật cảnh báo phía sau nếu có, đưa người không bị thương vào lề. Không kéo người bị thương nặng, nhất là khi họ kêu đau cổ, lưng, trừ khi có nguy cơ cháy hoặc xe khác lao tới.
- Gọi 115 nếu có người bị thương, rồi gọi 113 hoặc báo cảnh sát giao thông. Nói rõ có người nước ngoài liên quan.
- Chụp ảnh và quay phim. Vị trí xe, vết phanh, biển số các xe, mặt đường, đèn tín hiệu, góc rộng của cả ngã tư. Hiện trường bị dịch chuyển chỉ sau vài phút.
- Ghi lại người làm chứng. Xin tên và số điện thoại của một hai người chứng kiến, kể cả người bán hàng gần đó.
- Không ký, không trả tiền vội. Chờ công an. Nếu bên kia đòi tiền ngay, người Việt đi cùng nói rõ hai bên sẽ làm việc với công an.
Với va chạm rất nhẹ, không ai bị thương và hai bên đồng thuận, thực tế nhiều người tự thoả thuận. Nhưng nếu một bên là người nước ngoài, có bảo hiểm và có khả năng phát sinh chi phí sau này, vẫn nên có biên bản để tránh tranh cãi về sau.
Làm việc với cảnh sát giao thông khi người lái là người nước ngoài
Cảnh sát giao thông sẽ kiểm tra giấy tờ của người điều khiển: giấy phép lái xe, giấy đăng ký xe, chứng nhận bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe, và giấy tờ tuỳ thân — với người nước ngoài là hộ chiếu hoặc thẻ tạm trú. Sau đó họ lập biên bản, có thể đo nồng độ cồn, vẽ sơ đồ hiện trường.
Người nước ngoài có quyền được giải thích nội dung biên bản bằng ngôn ngữ họ hiểu. Người Việt đi cùng có thể làm phiên dịch, nhưng nên nói rõ với cán bộ là mình phiên dịch, và khi ký vào biên bản thì ghi tư cách "người phiên dịch" hoặc "người làm chứng". Nếu không chắc nghĩa một câu, đề nghị đọc lại, đừng gật cho xong.
Với tai nạn nghiêm trọng, phương tiện và giấy tờ có thể bị tạm giữ để phục vụ xác minh. Đó là thủ tục chung, không nhằm riêng người nước ngoài. Người được tạm giữ đồ phải nhận biên bản tạm giữ ghi rõ những gì bị giữ; người Việt giúp nên chụp lại tờ này ngay.
Nếu người nước ngoài bị thương phải đi viện, công an thường làm việc với họ sau tại bệnh viện. Người đi cùng nên giữ liên lạc với cán bộ thụ lý, ghi tên đơn vị, để gia đình và bảo hiểm biết hỏi ai.
Bằng lái: chỗ hay vỡ nhất trong các vụ việc
Nhiều người nước ngoài lái xe máy ở Việt Nam bằng giấy phép lái xe của nước mình hoặc bằng lái quốc tế, và không biết rằng bằng đó có thể không có giá trị ở đây. Việt Nam tham gia Công ước Viên năm 1968 về giao thông đường bộ, nên giấy phép lái xe quốc tế do nước cùng tham gia công ước này cấp được công nhận, kèm bằng lái trong nước của họ, trong phạm vi hạng xe ghi trên đó.
Bằng lái quốc tế cấp theo công ước khác, hoặc không có hạng xe mô tô, thì không dùng được để lái xe máy. Người nước ngoài cư trú dài hạn thường được hướng dẫn đổi sang giấy phép lái xe Việt Nam. Đây không chỉ là chuyện bị lập biên bản: lái xe không có bằng hợp lệ ảnh hưởng thẳng tới việc bảo hiểm có chi trả hay không.
Chủ cơ sở cho thuê xe máy nên hỏi bằng lái trước khi giao xe, không chỉ vì luật mà vì nếu khách gây tai nạn, chủ xe cũng bị hỏi đến. Doanh nghiệp có chuyên gia nước ngoài tự đi xe máy nên nhắc họ đổi bằng ngay từ đầu, việc này đỡ phiền hơn nhiều so với xử lý sau va chạm.
Bảo hiểm nào trả phần nào
Một vụ tai nạn có thể liên quan tới ba loại bảo hiểm khác nhau. Người nước ngoài thường chỉ nhớ loại của mình, trong khi phần lớn chi phí của bên kia lại nằm ở loại bắt buộc của chủ xe.
| Loại bảo hiểm | Ai mua | Thường chi trả | Hay bị từ chối khi |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới | Chủ xe, kể cả xe cho thuê | Thiệt hại về người và tài sản của bên thứ ba do xe mình gây ra | Lái xe không có bằng hợp lệ, có cồn, cố ý gây thiệt hại |
| Bảo hiểm sức khoẻ, du lịch của người nước ngoài | Cá nhân hoặc doanh nghiệp mua cho họ | Chi phí điều trị của chính người được bảo hiểm | Lái mô tô không có bằng phù hợp, có cồn, không báo kịp thời |
| Bảo hiểm vật chất xe | Chủ xe tự nguyện | Hư hỏng của chính chiếc xe | Người lái không đúng điều kiện, tự sửa trước khi giám định |
Điều khoản cụ thể khác nhau theo hợp đồng. Người Việt giúp nên đề nghị người nước ngoài gọi ngay đường dây hỗ trợ của hãng bảo hiểm, đọc cho hãng nghe tình huống và hỏi họ cần giấy tờ gì, thay vì đoán.
Bồi thường: vì sao không nên đưa tiền ngay tại chỗ
Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh: bên có lỗi bồi thường thiệt hại thực tế, gồm chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, sửa chữa tài sản. Mức bao nhiêu phụ thuộc lỗi của mỗi bên và chứng từ, không phụ thuộc quốc tịch.
Thực tế có một xu hướng đáng lo: người nước ngoài thường bị đòi một khoản tiền lớn ngay tại chỗ với lý do "để đi viện", và vì hoảng, vì không hiểu, họ trả. Sau đó bên kia vẫn có thể tiếp tục yêu cầu thêm; còn hãng bảo hiểm của người nước ngoài thường không hoàn lại khoản đã tự trả không qua thủ tục.
Cách an toàn hơn là cùng đưa người bị thương đến bệnh viện, thanh toán trực tiếp các khoản viện phí cần thiết tại quầy và giữ hoá đơn, còn chuyện bồi thường lớn hơn thì để sau khi có biên bản và xác định lỗi. Nếu hai bên đi đến thoả thuận, nên lập văn bản ghi rõ số tiền, nội dung, có người làm chứng, và tốt nhất là có xác nhận của cơ quan đã thụ lý.
Khi người nước ngoài là bên bị hại
Không ít vụ việc người nước ngoài là người bị tông, bị thương khi đi bộ, đi xe đạp hay ngồi sau xe ôm. Lúc đó họ có đủ quyền như mọi người bị hại: yêu cầu công an lập biên bản, yêu cầu bên gây tai nạn bồi thường, yêu cầu bảo hiểm bắt buộc của xe gây tai nạn chi trả phần thiệt hại về người.
Vấn đề là họ thường không biết những quyền này, và bên gây tai nạn đôi khi rời đi rất nhanh. Người Việt có mặt giúp nhiều nhất bằng cách ghi lại biển số, chụp ảnh xe, giữ người làm chứng và gọi công an. Một bức ảnh rõ biển số chụp trong mười giây đầu có giá trị hơn mọi lời kể sau đó.
Nếu người nước ngoài đi xe công nghệ hoặc taxi, hãy chụp lại thông tin chuyến đi trong ứng dụng của họ trước khi chuyến bị đóng, vì đó là chứng cứ về người lái và thời điểm. Sau đó việc đòi bồi thường làm qua công an thụ lý, qua hãng bảo hiểm của xe và, nếu cần, qua toà án; người nước ngoài có thể uỷ quyền cho luật sư hoặc người thân ở Việt Nam theo dõi khi đã về nước.
Tai nạn nghiêm trọng: khi vụ việc chuyển sang thủ tục hình sự
Khi tai nạn gây chết người hoặc thương tích nặng, vụ việc có thể được xem xét theo Bộ luật Hình sự 2015 về tội vi phạm quy định tham gia giao thông đường bộ. Người điều khiển phương tiện, dù là người Việt hay người nước ngoài, có thể bị tạm giữ, bị tạm hoãn xuất cảnh trong lúc điều tra.
Với người nước ngoài, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 bảo đảm quyền dùng tiếng nói, chữ viết của mình qua người phiên dịch, quyền có người bào chữa, và quyền đề nghị thông báo cho cơ quan đại diện nước mình. Người Việt bên cạnh — doanh nghiệp, gia đình — nên giúp họ liên hệ luật sư sớm, thay vì tìm người "nói giúp".
Ở giai đoạn này, người Việt đi cùng không nên tự trả lời thay, không nên khuyên người nước ngoài ký những gì họ chưa hiểu, và cũng không nên đứng ra hứa bồi thường thay mặt họ. Mọi thoả thuận với gia đình nạn nhân nên qua luật sư để đúng thủ tục và đúng phạm vi pháp luật cho phép.
Người Việt bên cạnh: ai làm gì sau vụ việc
Người đi cùng hoặc người chứng kiến. Gọi cấp cứu, phiên dịch, chụp hiện trường, ghi người làm chứng. Có thể làm chứng trong biên bản. Không đứng ra nhận lỗi hay cam kết trả tiền thay.
Chủ xe cho thuê. Cung cấp đăng ký xe, chứng nhận bảo hiểm bắt buộc, làm việc với hãng bảo hiểm về phần thiệt hại do xe gây ra. Nên có điều khoản rõ trong hợp đồng thuê về trách nhiệm khi tai nạn.
Doanh nghiệp, cơ quan bảo lãnh. Nếu tai nạn xảy ra trên đường đi làm hoặc trong khi làm việc, có thể được xem xét là tai nạn lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015; doanh nghiệp cần nắm thông tin sớm để làm hồ sơ.
Vợ hoặc chồng người Việt. Là người thân làm việc với công an, bệnh viện, bảo hiểm khi người nước ngoài không tự đi được; giữ toàn bộ biên bản, hoá đơn, giấy ra viện.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài gây tai nạn có bị giữ hộ chiếu không?
Trong một số vụ việc, giấy tờ có thể bị tạm giữ theo thủ tục để bảo đảm việc xử lý, và luôn phải có biên bản tạm giữ. Nếu vụ việc nghiêm trọng, người nước ngoài còn có thể bị tạm hoãn xuất cảnh cho đến khi giải quyết xong. Không có quy tắc chung giữ hộ chiếu với mọi va chạm.
Bằng lái quốc tế có lái xe máy ở Việt Nam được không?
Chỉ khi bằng đó cấp theo Công ước Viên 1968 về giao thông đường bộ, có hạng xe mô tô và đi kèm bằng lái trong nước còn hạn. Bằng cấp theo các công ước khác hoặc thiếu hạng mô tô thì không dùng được; người ở lâu nên đổi sang giấy phép lái xe Việt Nam.
Bảo hiểm du lịch có trả viện phí khi người nước ngoài tự lái xe máy bị tai nạn không?
Nhiều hợp đồng loại trừ trường hợp lái mô tô không có bằng phù hợp với nơi xảy ra tai nạn, hoặc có sử dụng rượu bia. Cách duy nhất để biết chắc là đọc điều khoản loại trừ của hợp đồng và gọi đường dây hỗ trợ của hãng ngay khi xảy ra sự việc.
Có nên tự thoả thuận bồi thường với bên kia để khỏi gọi công an không?
Với va chạm có người bị thương, không nên. Thoả thuận không có biên bản dễ bị đòi thêm về sau, và bảo hiểm thường từ chối chi trả các khoản tự dàn xếp. Với va chạm rất nhẹ, nếu vẫn thoả thuận thì nên lập giấy ghi rõ nội dung và có người làm chứng.
Người Việt chở người nước ngoài bị tai nạn thì ai chịu trách nhiệm?
Người điều khiển xe chịu trách nhiệm theo lỗi của mình như mọi vụ tai nạn khác, không phụ thuộc người ngồi sau mang quốc tịch nào. Người nước ngoài ngồi sau bị thương có thể được bồi thường từ bảo hiểm bắt buộc của xe gây tai nạn và từ bảo hiểm sức khoẻ riêng của họ.
Tai nạn trên đường đi làm của chuyên gia nước ngoài có được xem là tai nạn lao động không?
Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 có trường hợp tai nạn trên tuyến đường đi và về từ nơi ở đến nơi làm việc trong khoảng thời gian và tuyến đường hợp lý. Người nước ngoài tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể được hưởng; doanh nghiệp cần xác minh và làm hồ sơ sớm.