Sinh viên nước ngoài học tại trường đại học Việt Nam thường được chính nhà trường mời và bảo lãnh, nhập cảnh bằng thị thực ký hiệu DH (dành cho người vào học tập, thực tập), ở ký túc xá hoặc nhà thuê có khai báo tạm trú, và chịu sự quản lý của trường trong suốt thời gian học. Họ học theo hai đường chính: học bổng giữa các chính phủ, hoặc tự túc vào các chương trình học bằng tiếng Việt hay tiếng Anh.
Bài này viết cho những người Việt quanh một du học sinh như vậy: cán bộ phòng phụ trách sinh viên quốc tế, giảng viên, bạn cùng lớp, bạn cùng phòng, chủ nhà trọ, gia đình nhận sinh viên ở cùng. Mỗi người có một phần trách nhiệm, và biết đúng phần của mình giúp mọi chuyện bớt rối.
Ai đang học đại học ở Việt Nam
Theo các báo cáo của ngành giáo dục nhiều năm nay, nhóm sinh viên nước ngoài đông nhất ở Việt Nam là sinh viên Lào, kế đến là Campuchia, phần lớn học theo các chương trình học bổng giữa các chính phủ. Ngoài ra có sinh viên đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nước khác, thường theo học ngành tiếng Việt, Việt Nam học, kinh tế, y dược, kỹ thuật, hoặc sang một học kỳ theo chương trình trao đổi.
Hai nhóm này có nhu cầu rất khác nhau. Sinh viên học bổng chính phủ thường học một năm dự bị tiếng Việt trước khi vào ngành, ở ký túc xá, có người quản lý theo đoàn. Sinh viên tự túc hay trao đổi ngắn hạn thường học chương trình có tiếng Anh, tự thuê nhà, đi lại tự do hơn và tự lo nhiều việc hơn.
Luật Giáo dục đại học 2012 (sửa đổi năm 2018) cho phép cơ sở giáo dục đại học tuyển sinh viên nước ngoài theo quy định, và mỗi trường tự đặt điều kiện đầu vào cụ thể như trình độ tiếng Việt hoặc tiếng Anh, bằng tốt nghiệp trung học đã được công nhận. Vì thế cùng một ngành, hai trường có thể yêu cầu khác nhau; sinh viên và gia đình nên hỏi đúng trường mình nộp.
Hiểu sinh viên thuộc nhóm nào giúp người Việt bên cạnh biết họ cần gì: một bạn học bổng mới sang có thể chưa nói được câu tiếng Việt nào, còn một bạn trao đổi nói được tiếng Việt rất giỏi nhưng chưa biết cách thuê nhà hay mở tài khoản ngân hàng.
Phía nhà trường: những việc là trách nhiệm của người mời
Mời và bảo lãnh thị thực. Trường là đơn vị mời, bảo lãnh sinh viên với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Trường phải đảm bảo người được mời vào đúng mục đích học tập, và chịu trách nhiệm theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam.
Gia hạn và chuyển đổi giấy tờ cư trú. Khi khoá học kéo dài, trường hướng dẫn sinh viên gia hạn thị thực hoặc làm thẻ tạm trú theo quy định. Sinh viên quên hạn là chuyện thường gặp; cán bộ phụ trách nên có danh sách ngày hết hạn và nhắc trước.
Khai báo tạm trú. Sinh viên ở ký túc xá thì cơ sở lưu trú của trường khai báo. Sinh viên ra ngoài thuê nhà thì chủ nhà khai báo với công an cấp xã. Trường nên dặn sinh viên báo địa chỉ mới mỗi khi chuyển chỗ ở.
Thông báo khi sinh viên thôi học. Khi sinh viên tốt nghiệp, bỏ học hoặc bị buộc thôi học, trường là đơn vị bảo lãnh nên phải thực hiện các thủ tục thông báo theo quy định, và hướng dẫn sinh viên về giấy tờ cư trú trước khi rời Việt Nam.
Hỗ trợ hoà nhập. Buổi định hướng đầu khoá, người hướng dẫn hoặc bạn đồng hành, thông tin về y tế, an toàn, số khẩn cấp 113, 114, 115. Những việc nhỏ này giảm rất nhiều rắc rối trong học kỳ đầu.
Chủ nhà trọ cho sinh viên nước ngoài thuê
Ngày càng nhiều sinh viên nước ngoài ra ngoài ký túc xá, thuê phòng trọ hay căn hộ nhỏ gần trường. Chủ nhà cần biết rằng cho người nước ngoài thuê khác cho sinh viên Việt ở một điểm quan trọng: chủ nhà có trách nhiệm khai báo tạm trú cho người nước ngoài với công an cấp xã nơi có nhà, thường qua kênh trực tuyến hoặc trực tiếp, ngay khi người đó đến ở.
Trước khi ký hợp đồng, chủ nhà nên xem hộ chiếu, thị thực hoặc thẻ tạm trú còn hạn, và giấy tờ cho thấy sinh viên đang học ở trường nào. Một bản hợp đồng có phần tiếng Việt và tiếng Anh, ghi rõ tiền cọc, điện nước, quy định giờ giấc, giúp tránh hiểu lầm về sau.
Chủ nhà cũng nên lưu cách liên lạc với phòng phụ trách sinh viên quốc tế của trường. Khi có chuyện như sinh viên ốm nặng, mất liên lạc nhiều ngày, hay nợ tiền nhà, trường thường là đầu mối giúp được nhanh nhất.
Có những điều chủ nhà không nên làm dù với lý do gì: giữ hộ chiếu của sinh viên làm tin, tự ý vào phòng khi không có mặt người thuê, hoặc đuổi người giữa đêm. Hộ chiếu là giấy tờ người nước ngoài phải tự mang theo; giữ hộ chiếu của người khác là việc gây rắc rối pháp lý cho chính chủ nhà.
Trong giảng đường: giảng viên và nhóm học
Sinh viên nước ngoài vừa qua năm dự bị tiếng Việt thường nghe được bài giảng chậm và rõ, nhưng vấp khi giảng viên nói nhanh, dùng nhiều từ địa phương, hay chỉ trình chiếu mà không phát tài liệu. Giảng viên giúp được nhiều bằng những việc không tốn công: gửi trước đề cương, slide hoặc danh sách thuật ngữ của buổi học, cho phép ghi âm bài giảng để nghe lại, và nói chậm lại ở những phần định nghĩa.
Trong làm việc nhóm, sinh viên nước ngoài hay bị giao những phần ít quan trọng vì nhóm sợ chậm tiến độ. Điều này vừa thiệt cho sinh viên đó, vừa làm nhóm mất đi một góc nhìn khác. Giảng viên có thể yêu cầu mỗi thành viên trình bày một phần, và nhóm trưởng người Việt có thể chủ động chia việc theo thế mạnh: bạn nước ngoài đọc tài liệu tiếng Anh, tổng hợp ví dụ quốc tế, bạn Việt lo phần trình bày tiếng Việt.
Về thi cử, quy chế áp dụng chung cho mọi sinh viên, nhưng giảng viên nên nói rõ yêu cầu từ đầu kỳ, nhất là với dạng bài tự luận dài bằng tiếng Việt. Một buổi gặp riêng ngắn để giải thích đề cương thường tránh được nhiều hiểu lầm cuối kỳ.
Cuối cùng, nhiều sinh viên nước ngoài ngại hỏi vì sợ làm phiền hoặc sợ nói sai. Một lời mời rõ ràng như "em có câu hỏi thì nhắn thầy, cô qua email của trường" có ý nghĩa hơn người ta nghĩ.
Làm thêm, thực tập và những vùng xám
Câu hỏi sinh viên nước ngoài hay hỏi nhất là có được đi làm thêm không. Mục đích của thị thực DH là học tập, thực tập; thị thực này không tự động cho phép đi làm như một người lao động. Một số hình thức như thực tập theo chương trình đào tạo, trợ giảng trong trường có thể được chấp nhận nếu đúng quy định, còn đi làm ở quán ăn, dạy ngoại ngữ ở trung tâm thì cần xem xét theo quy định về lao động nước ngoài.
Vì quy định thay đổi theo thời kỳ, sinh viên nên hỏi phòng phụ trách sinh viên quốc tế của trường và cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trước khi nhận bất cứ việc gì có trả công. Chủ cơ sở muốn nhận sinh viên nước ngoài làm thêm cũng nên tự tìm hiểu trước, vì trách nhiệm khi sử dụng người nước ngoài không đúng quy định đặt lên cả người thuê.
Người Việt quanh sinh viên đôi khi vô tình đẩy họ vào rắc rối: giới thiệu dạy kèm "chỉ vài buổi thôi", nhờ đứng quầy bán hàng cuối tuần. Thiện chí nhưng có thể làm sinh viên vi phạm mục đích cư trú, ảnh hưởng tới việc gia hạn giấy tờ hay quay lại Việt Nam sau này.
Điều nên khuyến khích là các hoạt động không trả công và đúng mục đích học tập: câu lạc bộ, tình nguyện có tổ chức của trường, giao lưu ngôn ngữ. Đó cũng là nơi sinh viên nước ngoài kết bạn với sinh viên Việt nhanh nhất.
Bạn học, bạn cùng phòng: những việc nhỏ giúp nhiều
Sinh viên Việt Nam thường là người đầu tiên du học sinh nhờ khi gặp chuyện. Dưới đây là những việc bạn học hay làm được, không cần là người phụ trách.
- Dẫn bạn đi mua những thứ cần cho tuần đầu: sim điện thoại theo đúng quy định đăng ký thông tin, đồ dùng phòng ở, thuốc cơ bản.
- Chỉ cho bạn cách gọi xe, đi xe buýt, đọc giờ xe, và những khu vực nên cẩn thận khi đi về khuya.
- Giúp bạn đọc thông báo của khoa, lịch thi, quy chế, vì văn bản hành chính tiếng Việt khó cả với người học tiếng giỏi.
- Rủ bạn ăn cơm nhà, về quê dịp lễ, nếu bạn muốn; nhiều sinh viên nước ngoài nhớ nhất những bữa cơm như vậy.
- Đi cùng bạn đến trạm y tế, bệnh viện khi bạn ốm, giúp mô tả triệu chứng.
- Nói thẳng nhưng nhẹ khi bạn vô tình làm điều người Việt thấy không phải phép, thay vì im lặng rồi xa lánh.
Điều không nên làm là giữ hộ giấy tờ, cho mượn tên để đăng ký dịch vụ, hay đứng ra vay tiền thay bạn. Những việc này nghe như giúp đỡ nhưng có thể đẩy cả hai vào rắc rối khó gỡ.
Khi du học sinh gặp sự cố
Ốm đau, tai nạn, mất đồ, bị lừa đảo là những chuyện có thể xảy ra với bất kỳ ai sống xa nhà. Với sinh viên nước ngoài, mọi thứ khó hơn vì rào cản ngôn ngữ và không có người thân bên cạnh. Số khẩn cấp ở Việt Nam là 113 (công an), 114 (cứu hoả, cứu nạn), 115 (cấp cứu y tế); bạn cùng phòng nên lưu sẵn cho bạn.
Mất hộ chiếu thì cần trình báo với công an nơi mất, liên hệ cơ quan đại diện của nước mình để làm giấy tờ thay thế, rồi làm lại giấy tờ cư trú qua trường. Phòng phụ trách sinh viên quốc tế nên được báo ngay vì họ là người bảo lãnh.
Những kịch bản lừa đảo nhắm vào sinh viên nước ngoài hay gặp gồm: người giả danh công an, cán bộ xuất nhập cảnh gọi điện báo "hồ sơ có vấn đề, cần chuyển tiền"; người cho thuê nhà ảo đòi cọc trước khi xem nhà; lời mời việc làm thêm lương cao cần đóng phí. Cách kiểm đơn giản: cơ quan nhà nước không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại; mọi việc về giấy tờ cư trú đi qua trường; xem nhà tận nơi trước khi đặt cọc.
Người Việt bên cạnh giúp được nhiều nhất bằng việc có mặt: đi cùng, phiên dịch, gọi điện cho trường. Những việc vượt quá khả năng, như vụ việc pháp lý, nên để nhà trường và cơ quan đại diện của nước sinh viên xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên nước ngoài học đại học ở Việt Nam dùng thị thực gì?
Thường là thị thực ký hiệu DH, dành cho người vào học tập, thực tập, do trường đại học mời và bảo lãnh. Khi khoá học dài, sinh viên có thể được cấp thẻ tạm trú theo quy định. Chi tiết nên hỏi phòng phụ trách sinh viên quốc tế của trường.
Du học sinh nước ngoài có được đi làm thêm ở Việt Nam không?
Thị thực học tập không tự động cho phép đi làm như người lao động. Một số hoạt động như thực tập theo chương trình có thể được chấp nhận, còn việc có trả công khác cần xem theo quy định về lao động nước ngoài. Sinh viên nên hỏi trường và cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trước.
Chủ nhà cho sinh viên nước ngoài thuê phòng phải làm gì?
Kiểm tra hộ chiếu và giấy tờ cư trú còn hạn, khai báo tạm trú cho sinh viên với công an cấp xã nơi có nhà ngay khi họ đến ở, làm hợp đồng rõ ràng, và lưu cách liên lạc với trường. Không giữ hộ chiếu của sinh viên làm tin.
Sinh viên nước ngoài học bằng tiếng Việt cần trình độ thế nào?
Mỗi trường tự đặt yêu cầu, thường là chứng chỉ năng lực tiếng Việt hoặc hoàn thành năm dự bị tiếng Việt. Sinh viên học bổng chính phủ thường học một năm tiếng Việt trước khi vào ngành. Hỏi trực tiếp trường dự định học là cách chắc nhất.
Du học sinh mất hộ chiếu ở Việt Nam thì làm gì?
Trình báo với công an nơi mất để có giấy xác nhận, liên hệ cơ quan đại diện của nước mình để làm giấy tờ thay thế, báo ngay cho trường để trường hướng dẫn làm lại giấy tờ cư trú. Bạn học người Việt có thể đi cùng để giúp phiên dịch.
Bạn học người Việt giúp du học sinh mới sang được những gì?
Dẫn đi mua đồ dùng tuần đầu, chỉ cách đi lại, giúp đọc thông báo của khoa, đi cùng khi bạn ốm, mời ăn cơm nhà nếu bạn muốn. Không nên giữ hộ giấy tờ, cho mượn tên đăng ký dịch vụ hay đứng ra vay tiền thay bạn.