Con học trường Việt, chơi với bạn Việt, xem phim tiếng Việt thì tiếng Việt sẽ mạnh lên rất nhanh, còn tiếng của người cha hoặc mẹ nước ngoài thường yếu dần nếu gia đình không chủ động giữ. Cách giữ hiệu quả nhất là để người cha hoặc mẹ đó nói tiếng của mình với con đều đặn mỗi ngày, kèm sách, bạn bè, chuyến về thăm ông bà và một lý do thật để con cần dùng thứ tiếng ấy.
Đây là chuyện nhiều gia đình đa quốc tịch ở Việt Nam chỉ nhận ra khi con đã bảy, tám tuổi: con hiểu ba nói gì nhưng chỉ trả lời bằng tiếng Việt, rồi một ngày gọi video với bà nội ở nước ngoài mà hai bà cháu không nói chuyện được với nhau. Bài dưới viết cho cả người Việt và người nước ngoài trong gia đình, vì việc giữ tiếng cần cả hai.
Vì sao tiếng của ba hoặc mẹ nước ngoài yếu dần
Trẻ học ngôn ngữ theo nhu cầu. Ở trường, ngoài phố, trong bữa cơm với ông bà ngoại, tiếng Việt là thứ tiếng con cần để được hiểu, được chơi, được khen. Tiếng của ba hoặc mẹ nước ngoài chỉ xuất hiện trong vài giờ buổi tối, và nhiều khi người đó cũng đáp lại bằng tiếng Việt cho nhanh.
Các nhà ngôn ngữ học gọi hiện tượng này là song ngữ "lấn dần": ngôn ngữ của cộng đồng lấn chỗ ngôn ngữ gia đình. Khảo sát của nhà ngôn ngữ học Annick De Houwer công bố năm 2007 trên gần hai nghìn gia đình song ngữ ở vùng Flanders (Bỉ) cho thấy khoảng một phần tư số trẻ không nói ngôn ngữ gia đình dù cha hoặc mẹ nói thứ tiếng đó. Yếu tố khác biệt lớn nhất mà nghiên cứu ghi nhận là việc ngôn ngữ ấy có được dùng đều đặn trong nhà hay không.
Giai đoạn dễ mất nhất thường là khi con vào tiểu học. Bài vở bằng tiếng Việt nhiều lên, bạn bè quan trọng hơn, và trẻ bắt đầu ngại khác biệt. Có trẻ thậm chí xin ba mẹ đừng nói tiếng nước ngoài khi đón ở cổng trường.
Điều này không có nghĩa là con từ chối người cha hay mẹ nước ngoài. Con chỉ đang chọn thứ tiếng tốn ít công nhất. Hiểu như vậy giúp người lớn bớt buồn và bình tĩnh tìm cách.
Các cách sắp xếp ngôn ngữ trong nhà
Mỗi người một ngôn ngữ. Người cha hoặc mẹ nước ngoài luôn nói tiếng của mình với con, người Việt nói tiếng Việt. Cách này rõ ràng, dễ giữ, nhưng chỉ hiệu quả khi người nói tiếng nước ngoài có đủ thời gian với con mỗi ngày.
Ngôn ngữ thiểu số ở nhà. Cả nhà nói tiếng nước ngoài trong nhà, tiếng Việt để cho trường và bên ngoài. Cách này giữ tiếng mạnh nhất, nhưng đòi hỏi người Việt trong nhà phải nói được thứ tiếng đó.
Theo thời gian hoặc nơi chốn. Ví dụ bữa tối và giờ đọc sách là giờ của tiếng nước ngoài, cuối tuần đi chơi thì tiếng Việt. Linh hoạt, nhưng dễ bị trôi nếu không có ai giữ nhịp.
Kết hợp linh hoạt. Phần lớn gia đình thật sự sống theo kiểu pha trộn. Không sao cả, miễn là tổng thời gian con nghe và nói tiếng nước ngoài đủ nhiều và có ý nghĩa với con. Các nhà nghiên cứu song ngữ thường nhấn mạnh rằng lượng tiếp xúc và nhu cầu thật quan trọng hơn việc tuân theo một mô hình cứng nhắc.
Thoả thuận rõ giữa hai vợ chồng. Dù chọn cách nào, hai người lớn nên nói thẳng với nhau trước: ai nói tiếng gì với con, trong giờ nào, và làm gì khi con trả lời bằng tiếng Việt. Một gia đình mà người Việt hay vô tình chuyển sang tiếng Việt giữa giờ của tiếng kia sẽ khó giữ nhịp, dù cả hai đều thật lòng muốn con giữ tiếng.
Người Việt trong nhà giúp được gì
Người vợ hoặc chồng Việt thường nghĩ việc giữ tiếng là của người kia. Thực ra thái độ của người Việt trong nhà quyết định rất nhiều. Khi mẹ Việt khen con nói tiếng Pháp với ba, khi bà ngoại hỏi cháu "câu này tiếng Nhật nói sao", con hiểu thứ tiếng ấy được cả nhà quý.
Ngược lại, những câu như "nói tiếng Việt đi cho bà hiểu" hay "học tiếng đó làm gì, ở đây có ai nói" dù vô tình cũng làm con thấy tiếng của ba hoặc mẹ là thứ phiền phức. Không cần người Việt phải học thứ tiếng kia, chỉ cần không cạnh tranh với nó.
Người Việt cũng giúp được bằng việc thu xếp thời gian. Nếu người cha hoặc mẹ nước ngoài đi làm về muộn, người Việt có thể nhường họ giờ đọc truyện, giờ tắm cho con, những khoảng thời gian thân mật mà ngôn ngữ dễ được truyền nhất.
Ông bà nội ngoại ở Việt Nam cũng có vai trò: khi thấy cháu nói chuyện với ba bằng tiếng nước ngoài, một câu khen của ông bà có sức nặng hơn nhiều lời ba mẹ giảng.
Cuối cùng, người Việt trong nhà có thể giúp con thấy hai nửa của mình không phải chọn một bỏ một: Tết thì cả nhà gói bánh chưng, ngày lễ bên quê ba hoặc mẹ thì cả nhà cùng làm món ăn của nước ấy. Ngôn ngữ đi kèm những khoảnh khắc như vậy dễ ở lại trong trẻ hơn mọi bài học.
Những việc làm đều đặn giữ được tiếng
Ngôn ngữ được giữ bằng thói quen nhỏ hơn là bằng những khoá học lớn. Một số việc các gia đình hay làm:
- Giờ đọc sách bằng tiếng nước ngoài mỗi tối, do người cha hoặc mẹ đó đọc.
- Gọi video với ông bà, họ hàng ở nước ngoài theo lịch cố định, để con có lý do thật để nói.
- Kết bạn với các gia đình cùng ngôn ngữ ở thành phố mình sống, để con có bạn chơi nói thứ tiếng đó.
- Lớp học tiếng cuối tuần do cộng đồng người nước đó tổ chức, nếu có ở thành phố mình.
- Phim, bài hát, sách nói bằng thứ tiếng đó, chọn theo sở thích của con chứ không phải theo ý người lớn.
- Về thăm quê của ba hoặc mẹ nước ngoài vào kỳ nghỉ, càng dài càng tốt, để con sống trong ngôn ngữ ấy vài tuần.
- Học đọc viết thứ tiếng đó, không chỉ nói, vì khi lớn con sẽ cần cả hai.
Không gia đình nào làm được hết. Chọn hai ba việc hợp với nhịp sống của nhà mình và làm đều đặn quan trọng hơn làm nhiều mà bỏ giữa chừng.
Đọc và viết: phần dễ bị bỏ quên nhất
Nhiều gia đình giữ được tiếng nói nhưng để mất chữ. Con nói chuyện được với ba, nhưng đến mười hai tuổi vẫn không đọc nổi một trang sách thiếu nhi bằng tiếng của ba. Khi đó tiếng ấy dừng lại ở mức trò chuyện trong nhà, khó dùng để học tiếp hay đọc tin tức.
Với thứ tiếng dùng chữ La-tinh như tiếng Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, trẻ đã biết đọc tiếng Việt thường chuyển sang đọc khá nhanh, chỉ cần học cách đọc các tổ hợp chữ khác nhau. Với thứ tiếng có hệ chữ riêng như tiếng Hàn, Nhật, Trung, Thái, Nga, việc học chữ cần thời gian riêng, và thường chỉ đi được nếu có lớp học hoặc người kèm đều đặn.
Cách dễ bắt đầu là để con đọc những thứ con thích: truyện tranh, sách về khủng long, tạp chí thể thao bằng thứ tiếng đó. Viết thì có thể bắt đầu bằng tấm thiệp gửi ông bà, danh sách đồ cần mua khi về thăm quê, nhật ký kỳ nghỉ. Mục tiêu không phải điểm số mà là con thấy chữ ấy có ích.
Một số cơ quan đại diện, trường học của nước ngoài hay hội đoàn cộng đồng ở các thành phố lớn có tổ chức lớp tiếng cuối tuần hoặc chương trình học từ xa cho trẻ sống ở nước ngoài. Gia đình có thể hỏi cơ quan đại diện của nước mình hoặc các gia đình cùng quốc tịch để biết thông tin hiện hành.
Khi con trả lời bằng tiếng Việt hoặc từ chối nói
Đây là tình huống phổ biến nhất: ba nói tiếng Anh, con hiểu hết nhưng trả lời bằng tiếng Việt. Nếu người cha cứ thế tiếp tục, con sẽ duy trì được khả năng nghe nhưng khả năng nói yếu dần. Nhiều gia đình dùng cách nhẹ nhàng: nhắc lại câu con vừa nói bằng tiếng nước ngoài, hoặc hỏi "con nói lại bằng tiếng của ba được không", không ép, không phạt.
Một cách khác là tạo những tình huống mà chỉ thứ tiếng kia mới dùng được: người bà không biết tiếng Việt, một người bạn nhỏ cùng quê ba, một chuyến về thăm. Trẻ nói khi có nhu cầu, không phải khi bị yêu cầu.
Nếu con thẳng thừng từ chối, nhất là ở tuổi mười, mười hai, hãy hỏi con lý do. Có trẻ bị bạn trêu, có trẻ thấy mình nói kém nên ngại, có trẻ đơn giản là mệt sau một ngày học. Lắng nghe trước khi tìm cách thường giúp hơn là tăng thêm giờ học.
Cũng cần chấp nhận rằng mức độ có thể dao động. Có những năm con nói nhiều, có những năm con nói ít, rồi đến tuổi thiếu niên lại tự muốn học lại để hiểu nguồn gốc của mình. Việc giữ được mạch nghe hiểu trong những năm con ít nói đã là một nền tảng lớn.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hà Nội
Ví dụ giả định: mẹ người Việt, ba người Pháp, hai con bảy và bốn tuổi học trường công lập ở Hà Nội. Đến năm bé lớn lên lớp hai, ba nhận ra con chỉ trả lời bằng tiếng Việt, còn bé nhỏ thì gần như không nói tiếng Pháp.
Cả nhà ngồi lại và chọn ba việc: ba đọc truyện tiếng Pháp mỗi tối, mẹ không chen tiếng Việt vào giờ đó; chủ nhật gọi video với ông bà nội; mùa hè về Pháp năm tuần. Mẹ đăng ký cho hai con chơi với một nhóm gia đình nói tiếng Pháp mỗi tháng một lần.
Sau một năm, bé lớn nói tiếng Pháp với ba trở lại, dù còn lẫn từ Việt. Bé nhỏ hiểu gần hết nhưng nói ít. Gia đình không coi đó là thất bại, vì điều họ muốn không phải là con nói hai thứ tiếng như nhau, mà là con giữ được cánh cửa để nói chuyện với ông bà và hiểu một nửa quê hương của mình.
Điều gia đình trong ví dụ học được là nhịp đều quan trọng hơn cường độ. Những tuần ba đi công tác, giờ đọc truyện chuyển thành ghi âm giọng ba đọc gửi về, và con vẫn nghe mỗi tối. Những tháng bận rộn nhất, cả nhà vẫn giữ cuộc gọi chủ nhật với ông bà, dù chỉ mười phút.
Câu hỏi thường gặp
Có phải dạy hai thứ tiếng cùng lúc làm trẻ chậm nói không?
Các nghiên cứu về trẻ song ngữ không cho thấy song ngữ gây chậm nói. Trẻ có thể có ít từ hơn ở từng thứ tiếng so với trẻ một ngôn ngữ, nhưng tổng số từ ở cả hai thường tương đương. Nếu con chậm rõ ở cả hai thứ tiếng, nên hỏi bác sĩ nhi.
Người Việt trong nhà có nên học tiếng của người kia không?
Không bắt buộc, nhưng hiểu một chút giúp cả nhà gần nhau hơn và giúp con thấy thứ tiếng đó được quý. Quan trọng hơn là người Việt không cạnh tranh với ngôn ngữ ấy, ví dụ không bảo con thôi nói tiếng đó cho người khác dễ hiểu.
Con chỉ trả lời bằng tiếng Việt thì ba hoặc mẹ nước ngoài nên làm gì?
Tiếp tục nói tiếng của mình, nhắc lại câu của con bằng thứ tiếng đó, thỉnh thoảng hỏi con nói lại, nhưng không ép hay phạt. Tạo tình huống con cần thứ tiếng đó như nói chuyện với ông bà, chơi với bạn cùng quê ba mẹ, về thăm quê.
Có nên cho con học trường quốc tế để giữ tiếng nước ngoài không?
Nếu thứ tiếng cần giữ là tiếng dạy ở trường quốc tế thì có giúp, nhưng con sẽ có nguy cơ yếu tiếng Việt. Nếu là thứ tiếng khác, trường quốc tế không giải quyết được. Gia đình nên chọn trường theo kế hoạch sống lâu dài, rồi bù ngôn ngữ còn lại bằng sinh hoạt ở nhà.
Có cần dạy con đọc viết tiếng của ba hoặc mẹ không?
Nên, nếu gia đình muốn con dùng được thứ tiếng đó khi lớn. Chỉ nghe nói thì con giữ được giao tiếp trong nhà, nhưng đọc viết mới cho con tự học, đọc thư của ông bà, học tiếp ở nước đó nếu cần. Có thể bắt đầu nhẹ nhàng bằng sách tranh và chữ cái.
Ở thành phố không có cộng đồng người cùng ngôn ngữ thì làm sao?
Dựa nhiều hơn vào gọi video với họ hàng, sách và phim bằng thứ tiếng đó, lớp học trực tuyến cho trẻ, và những chuyến về thăm quê dài ngày. Một người bạn qua thư hay gọi video cùng tuổi ở nước đó cũng giúp con có lý do để dùng tiếng.