Người Nhật ở Việt Nam hôm nay: khu sống, nghề làm và nhịp sinh hoạt của cộng đồng

Cộng đồng người Nhật ở Việt Nam hôm nay có khoảng hai vạn người theo thống kê người Nhật cư trú ở nước ngoài của Bộ Ngoại giao Nhật Bản những năm gần đây, sống chủ yếu ở Hà Nội và TP.HCM, sau đó là quanh các khu công nghiệp ở Hưng Yên, Hải Phòng, Đồng Nai và ở Đà Nẵng. Phần đông là người được công ty Nhật cử sang làm quản lý, kỹ sư, cùng vợ chồng, con cái của họ; một phần là người tự sang làm việc, mở quán, dạy tiếng, và người về hưu.

Cộng đồng không đông bằng một số cộng đồng châu Á khác nhưng có mạng lưới rất chặt: trường Nhật, câu lạc bộ, phòng khám có tiếng Nhật, khu phố có quán Nhật ở cả hai thành phố lớn. Bài dưới kể họ sống ở đâu, làm gì, sinh hoạt thế nào và những chỗ người Việt làm cùng, cho thuê nhà, làm hàng xóm hay hỏi.

Từ phố Nhật Hội An đến khu công nghiệp hôm nay

Người Nhật có mặt ở Việt Nam từ rất sớm: thế kỷ 16–17, thương nhân Nhật lập khu phố ở Hội An (nay thuộc Đà Nẵng), để lại câu chuyện chùa Cầu và những ngôi mộ cổ ở vùng ven. Phần lịch sử ấy được kể riêng trong mục ngoại kiều trong lịch sử; ở đây chỉ cần biết rằng sợi dây buôn bán giữa hai bên có gốc rất lâu đời.

Cộng đồng người Nhật hôm nay hình thành chủ yếu từ những năm 1990, khi các doanh nghiệp sản xuất của Nhật bắt đầu đầu tư vào Việt Nam. Những năm 2000 và 2010, các khu công nghiệp phía Bắc Hà Nội, ở Hưng Yên, Hải Phòng (gồm Hải Dương cũ), Phú Thọ (Vĩnh Phúc cũ) và ở Đồng Nai, TP.HCM đón thêm nhiều nhà máy linh kiện, ô tô, xe máy, điện tử, kéo theo kỹ sư và quản lý người Nhật.

Làn sóng gần đây đi vào dịch vụ: bán lẻ, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, phần mềm, nhà hàng. Người Nhật làm văn phòng ở các toà nhà trung tâm Hà Nội và TP.HCM; ngành phần mềm thuê ngoài cho thị trường Nhật tạo ra nhiều công ty có quản lý người Nhật ngồi cùng kỹ sư Việt. Một số người Nhật trẻ sang tự làm: mở quán ăn, tiệm bánh, dạy tiếng Nhật, làm hướng dẫn viên.

Sống ở đâu: những khu quen thuộc

Nơi ở của người Nhật bám khá sát chỗ làm, trường cho con và khu có dịch vụ tiếng Nhật. Bảng dưới gom các khu quen gọi theo tên dân gian; ranh giới phường đã đổi sau sắp xếp 2025 nên tên khu chỉ để định hướng.

Điểm chung là người Nhật rất coi trọng an toàn, sạch sẽ và sự đúng hẹn của dịch vụ. Chủ nhà có căn hộ ở các khu trên thường được giới thiệu qua công ty Nhật hoặc qua nhóm cộng đồng, ít khi qua tin rao đại trà.

Nhịp sinh hoạt của cộng đồng

Trường Nhật và lớp cuối tuần. Hà Nội và TP.HCM có trường dạy theo chương trình Nhật cho con em người Nhật ở bậc tiểu học, trung học cơ sở. Trẻ lớn hơn thường về nước học tiếp hoặc học trường quốc tế; cuối tuần có lớp bổ trợ tiếng Nhật.

Câu lạc bộ và hội doanh nghiệp. Doanh nghiệp Nhật ở phía Bắc và phía Nam đều có hội riêng, tổ chức hội thảo về quy định lao động, thuế, thông tin hành chính. Ngoài ra có câu lạc bộ thể thao, nhóm các bà mẹ, nhóm tình nguyện.

Y tế có tiếng Nhật. Một số bệnh viện, phòng khám quốc tế có bác sĩ người Nhật hoặc phiên dịch tiếng Nhật. Với người Nhật mới sang, đây là thông tin đầu tiên họ hỏi, nhất là gia đình có trẻ nhỏ.

Thực phẩm và quán quen. Siêu thị đồ Nhật, tiệm bánh mì kiểu Nhật, quán ăn do người Nhật mở ở các khu kể trên. Nhiều đầu bếp người Việt đã học nghề ở quán Nhật nhiều năm rồi mở quán riêng.

Gắn với đời sống địa phương. Nhiều gia đình Nhật tham gia lễ hội đường phố, nhặt rác ven hồ, dạy origami cho trẻ em trường làng, hay tổ chức lễ hội văn hoá Nhật tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, nơi người Việt đến đông không kém người Nhật.

Làm việc cùng người Nhật: thói quen công sở hay gặp

Người Việt làm trong doanh nghiệp Nhật thường được giới thiệu nguyên tắc "báo cáo – liên lạc – thảo luận": việc gì đang làm thì báo tiến độ, có thay đổi thì báo ngay, chưa chắc thì hỏi trước khi làm. Đây là thói quen tổ chức phổ biến trong doanh nghiệp Nhật, không phải một đức tính chung của mọi người Nhật; mỗi công ty, mỗi quản lý áp dụng một khác.

Thứ hai là sự đúng hẹn và chuẩn bị kỹ. Cuộc họp có tài liệu gửi trước, có biên bản sau; một thay đổi nhỏ về tiến độ cũng nên báo sớm kèm lý do. Nhiều hiểu lầm giữa nhân viên Việt và quản lý Nhật đến từ việc người Việt muốn tự xử lý xong rồi mới báo, còn người Nhật muốn biết vấn đề ngay từ lúc nó xuất hiện.

Thứ ba là cách nói gián tiếp. Một câu "để bên này xem xét thêm" của đối tác Nhật trong đàm phán đôi khi là lời từ chối nhẹ nhàng; ngược lại, câu "không sao đâu" của nhân viên Việt có thể khiến quản lý Nhật tưởng mọi việc đã ổn. Phiên dịch giỏi là người nhận ra những chỗ này và hỏi lại cho rõ, thay vì dịch từng chữ.

Về giấy tờ, chuyên gia, nhà quản lý người Nhật cũng phải có giấy phép lao động hoặc xác nhận không thuộc diện cấp, thị thực hoặc thẻ tạm trú do doanh nghiệp bảo lãnh, và được khai báo tạm trú nơi ở. Doanh nghiệp Nhật thường làm rất kỹ khâu này, nhưng vẫn cần một nhân sự người Việt theo dõi hạn của từng người, vì quy định về lao động nước ngoài đã thay đổi nhiều lần.

Lịch nghỉ của người Nhật mà người Việt làm cùng nên nhớ

Người Nhật ở Việt Nam làm theo lịch nghỉ của doanh nghiệp tại Việt Nam, nhưng ba kỳ nghỉ dài ở Nhật vẫn ảnh hưởng đến công việc: đối tác bên Nhật nghỉ, hàng chậm, người ở đây về nước.

Khi hẹn tiến độ với đối tác Nhật, nên tính lùi các kỳ nghỉ này; một hợp đồng chốt vào cuối tháng 12 hoặc giữa tháng 8 thường bị chậm vài ngày dù không ai có lỗi.

Người Việt quanh cộng đồng Nhật: từ phiên dịch đến hàng xóm

Quanh cộng đồng người Nhật có một lớp người Việt làm nghề gắn với họ: phiên dịch, kỹ sư cầu nối trong công ty phần mềm, nhân sự, đầu bếp, nhân viên quán, tài xế, người giúp việc, giáo viên dạy tiếng Việt cho người Nhật. Nhiều người từng du học, từng là thực tập sinh kỹ năng ở Nhật rồi trở về, mang theo cả tiếng Nhật lẫn kinh nghiệm sống trong xã hội Nhật.

Với chủ nhà, khách thuê người Nhật thường hỏi kỹ về an ninh toà nhà, độ ồn, chất lượng nước, lịch thu gom rác, và mong mọi sửa chữa được báo trước, đến đúng giờ. Một bản nội quy song ngữ và một đầu mối liên hệ rõ ràng làm họ yên tâm hơn nhiều so với những lời hứa chung chung.

Với hàng xóm, những va chạm nhỏ thường xoay quanh rác, tiếng ồn ban đêm, chỗ để xe. Người Nhật quen phân loại rác kỹ và có thể bối rối khi thấy cách gom rác ở Việt Nam khác hẳn; một lời giải thích về giờ xe rác, chỗ để rác của toà nhà là đủ để tránh phần lớn hiểu lầm.

Nhiều gia đình Nhật ở lâu năm có bạn thân người Việt, cho con học bơi, học võ cùng trẻ con khu phố, ăn Tết cùng gia đình chủ nhà. Những mối quan hệ ấy là lý do một số người Nhật ở lại Việt Nam lâu hơn kế hoạch ban đầu của công ty.

Tháng đầu của một gia đình Nhật mới sang: người Việt giúp được gì

Phần lớn người Nhật sang Việt Nam theo điều động của công ty, có khi chỉ được báo trước vài tháng. Tháng đầu là lúc họ cần người Việt bên cạnh nhất, và cũng là lúc ấn tượng về nơi ở mới hình thành. Những việc dưới đây thường rơi vào phòng hành chính, chủ nhà hoặc đồng nghiệp người Việt.

• Giấy tờ ngay khi đến: kiểm tra thị thực hoặc thẻ tạm trú khớp với mục đích làm việc, nhắc chủ nhà khai báo tạm trú, giữ bản sao hộ chiếu ở nơi an toàn.
• Điện thoại và ngân hàng: mua sim chính chủ, mở tài khoản, cài ứng dụng thanh toán thông dụng; nhiều người Nhật quen trả tiền mặt nên cần được hướng dẫn mã QR.
• Y tế: chỉ cho họ phòng khám có tiếng Nhật gần nhà, nhắc ba số khẩn cấp 113, 114, 115, và cách gọi xe cấp cứu khi không nói được tiếng Việt.
• Đi lại: nhiều người không lái xe máy; cần biết cách gọi xe công nghệ, đi xe đưa đón của công ty, hoặc thuê tài xế riêng.
• Trường cho con: lịch nhập học của trường Nhật có thể lệch năm học Việt Nam; nên hỏi sớm để gia đình chọn chỗ ở theo tuyến xe đưa đón.
• Người vợ hoặc chồng theo sang: giới thiệu lớp tiếng Việt cơ bản, nhóm các gia đình Nhật, chợ và siêu thị gần nhà; đây là người dễ cô đơn nhất trong gia đình.

Một tờ hướng dẫn song ngữ một trang, liệt kê các việc trên kèm đầu mối hỏi, giúp gia đình mới sang yên tâm hơn nhiều lời dặn miệng.

Câu hỏi thường gặp

Người Nhật ở Việt Nam đông nhất ở đâu?

Hai thành phố có đông người Nhật nhất là Hà Nội và TP.HCM, nơi tập trung văn phòng, trường Nhật, dịch vụ tiếng Nhật. Tiếp đó là vùng công nghiệp quanh Hà Nội như Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, phía Nam là Đồng Nai và vùng Bình Dương cũ, rồi Đà Nẵng.

Khu phố Nhật ở TP.HCM nằm ở đâu?

Người ta hay gọi khu phố Nhật cho dãy phố có nhiều quán ăn, quán rượu nhỏ kiểu Nhật ở khu trung tâm cũ của thành phố, thuộc quận 1 cũ. Đây không phải đơn vị hành chính mà là cách gọi dân gian theo đặc điểm kinh doanh của khu phố.

Tết Nguyên đán người Nhật có nghỉ không?

Ở Nhật, năm mới tính theo dương lịch nên người Nhật không ăn Tết âm lịch. Khi làm việc ở Việt Nam, họ nghỉ theo lịch nghỉ Tết của doanh nghiệp tại Việt Nam; nhiều người dùng dịp này đi du lịch, còn kỳ nghỉ năm mới dương lịch là lúc họ về nước.

Làm phiên dịch tiếng Nhật trong nhà máy khác gì phiên dịch văn phòng?

Phiên dịch nhà máy cần vốn từ kỹ thuật, quy trình chất lượng, an toàn lao động và phải có mặt ngay tại dây chuyền khi có sự cố. Phiên dịch văn phòng làm nhiều với hợp đồng, báo cáo, họp với đối tác. Cả hai đều cần hiểu cách nói gián tiếp của hai bên để dịch đúng ý.

Cho người Nhật thuê nhà nên chuẩn bị những gì?

Nên có hợp đồng song ngữ hoặc kèm bản dịch, nội quy toà nhà rõ ràng, thông tin giờ thu rác, đầu mối sửa chữa. Chủ nhà phải khai báo tạm trú cho người nước ngoài theo quy định. Khách thuê thường được công ty Nhật giới thiệu, nên giữ liên lạc tốt với cả bộ phận hành chính của công ty.

Người Nhật có phải làm giấy phép lao động ở Việt Nam không?

Có, trừ các trường hợp được miễn hoặc thuộc diện xác nhận không phải cấp theo quy định hiện hành. Doanh nghiệp tuyển dụng là bên đứng ra làm hồ sơ với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh; do quy định thay đổi nhiều lần, nên tra cổng dịch vụ công tại thời điểm làm hồ sơ.