Người làm việc từ xa là người nước ngoài sống ở Việt Nam nhưng làm việc qua mạng cho công ty hoặc khách hàng ở nước ngoài. Luật Việt Nam chưa có loại thị thực riêng cho họ; Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú phân loại người nước ngoài theo mục đích nhập cảnh, và những mục đích hiện có — du lịch, lao động, đầu tư, thăm thân, học tập — không mục đích nào gọi đúng tên hoạt động này.
Vì vậy người làm việc từ xa đứng trong một vùng mà luật chưa nói rõ, trong khi họ lại có mặt khá đông ở Đà Nẵng, Hội An, Đà Lạt, Hà Nội, TP.HCM. Bài này không chỉ cách "đi đường tắt" mà giải thích các nguyên tắc pháp lý đang áp dụng được, những điểm dễ vướng về cư trú và thuế, và trách nhiệm của người Việt bên cạnh: chủ nhà cho thuê theo tháng, doanh nghiệp muốn thuê họ làm dự án, đồng nghiệp ở không gian làm việc chung.
Họ là ai
Người làm việc từ xa thường làm các nghề chỉ cần máy tính và mạng: lập trình, thiết kế, viết, dịch, dựng hình, tư vấn, dạy học trực tuyến, chăm sóc khách hàng cho công ty ở nước khác. Có người là nhân viên chính thức của một công ty nước ngoài được phép làm ở bất kỳ đâu; có người làm tự do, nhận việc từ nhiều khách hàng; có người tự kinh doanh trực tuyến.
Họ chọn Việt Nam vì mạng internet ổn định ở đô thị, chi phí sinh hoạt hợp lý, đồ ăn, khí hậu, và vì Việt Nam nằm ở múi giờ thuận cho một số thị trường. Họ thường ở theo tháng, thuê căn hộ hoặc phòng có bếp, làm việc ở quán cà phê hay không gian làm việc chung, và di chuyển giữa vài thành phố.
Khác với chuyên gia theo hợp đồng, người làm việc từ xa không có doanh nghiệp Việt Nam nào đứng ra bảo lãnh. Khác với người về hưu, họ đang đi làm và có thu nhập. Hai đặc điểm này đặt họ vào chỗ mà các quy định hiện hành khó xếp loại.
Luật nói gì: các nguyên tắc áp dụng được
Mục đích nhập cảnh phải đúng. Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú yêu cầu người nước ngoài hoạt động đúng mục đích ghi trên thị thực. Thị thực du lịch dành cho du lịch; thị thực lao động dành cho người làm việc tại Việt Nam. Luật chưa có mục đích "làm việc từ xa cho chủ ở nước ngoài".
Làm việc cho doanh nghiệp Việt Nam là lao động tại Việt Nam. Nếu người nước ngoài ký hợp đồng hoặc nhận việc thường xuyên của một tổ chức, doanh nghiệp tại Việt Nam, đó là làm việc tại Việt Nam theo Bộ luật Lao động 2019, cần giấy phép lao động hoặc thuộc diện miễn, và cần thị thực đúng diện.
Làm cho chủ ở nước ngoài là vùng chưa được gọi tên. Nhiều nước đã lập thị thực riêng cho người làm việc từ xa vì luật cũ không xếp được nhóm này. Ở Việt Nam, tính đến thời điểm viết, chưa có loại thị thực ấy. Người làm việc từ xa nên tự tìm hiểu kỹ, hỏi cơ quan xuất nhập cảnh hoặc luật sư, không nên dựa vào lời truyền miệng.
Thuế đi theo số ngày có mặt. Theo Luật Thuế thu nhập cá nhân, người có mặt ở Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong một năm dương lịch (hoặc trong 12 tháng liên tục kể từ ngày đầu đến), hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam, được xem là cá nhân cư trú về thuế, và về nguyên tắc chịu thuế trên thu nhập toàn cầu. Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nước họ có thể ảnh hưởng tới cách tính. Đây là việc nên hỏi cơ quan thuế hoặc người làm tư vấn thuế có chứng chỉ.
Những tình huống thường gặp và cách nhìn đúng
Bảng dưới đặt cạnh nhau một số tình huống mà người làm việc từ xa và người Việt bên cạnh hay gặp, cùng nguyên tắc áp dụng. Đây là nguyên lý chung, không thay cho tư vấn pháp lý cho từng trường hợp.
| Tình huống | Nguyên tắc | Ai cần lưu ý |
|---|---|---|
| Người làm việc từ xa ở vài tuần, làm việc cho công ty ở nước ngoài | Vùng luật chưa gọi tên; mục đích nhập cảnh cần được hiểu đúng | Chính người làm việc từ xa |
| Một công ty Việt muốn thuê họ thiết kế một dự án trong ba tháng | Làm việc cho tổ chức tại Việt Nam là lao động tại Việt Nam | Doanh nghiệp Việt: xét giấy phép lao động hoặc diện miễn trước khi giao việc |
| Họ thuê căn hộ theo tháng, đi Hội An một tuần rồi quay lại | Mỗi nơi ở lại phải được khai báo tạm trú | Chủ nhà và chủ nơi lưu trú ở Hội An |
| Họ ở quá nửa năm, có thu nhập từ nước ngoài | Có thể trở thành cá nhân cư trú về thuế | Chính người làm việc từ xa |
| Họ đứng lớp dạy tiếng Anh vài buổi một tuần ở trung tâm | Đây là làm việc tại Việt Nam, không còn là làm từ xa | Trung tâm tuyển dụng và người dạy |
Đường ranh quan trọng nhất là người trả tiền và nơi công việc được giao. Khi một tổ chức tại Việt Nam giao việc và trả công, hoạt động đó không còn là "làm việc từ xa cho nước ngoài" nữa, và các quy định về lao động nước ngoài áp dụng đầy đủ.
Chủ nhà cho thuê theo tháng: việc của mình là gì
Người làm việc từ xa là khách thuê quen thuộc của các căn hộ dịch vụ, phòng cho thuê theo tháng ở Đà Nẵng, Hội An, Đà Lạt, các quận trung tâm Hà Nội, TP.HCM. Với chủ nhà, họ thường là khách dễ chịu: trả đúng hạn, ít đồ đạc, ở yên.
Nghĩa vụ của chủ nhà không đổi so với mọi khách thuê nước ngoài: khai báo tạm trú khi khách dọn vào, khai lại mỗi lần khách đi xa rồi trở về, kiểm tra hộ chiếu và thời hạn được phép ở ghi trên thị thực hoặc dấu nhập cảnh. Khách thuê theo tháng hay đi lại, nên đây là chỗ chủ nhà dễ quên nhất.
Chủ nhà không có nghĩa vụ xét xem khách đang làm việc cho ai qua mạng. Nhưng chủ nhà cũng không nên ghi hợp đồng thuê nhà là "văn phòng công ty" hay giúp khách làm bất kỳ giấy tờ nào khai sai mục đích ở. Hợp đồng thuê để ở ghi đúng là thuê để ở; nếu khách muốn đăng ký kinh doanh tại địa chỉ đó thì là một câu chuyện pháp lý khác, cần làm đúng thủ tục.
Với khách ở dài, chủ nhà nên xem kỹ ngày hết hạn được phép ở trên thị thực hoặc dấu nhập cảnh. Khi hợp đồng thuê dài hơn thời hạn cư trú của khách, ghi rõ trong hợp đồng cách xử lý nếu khách phải xuất cảnh sớm: báo trước bao lâu, tiền cọc trả lại thế nào, đồ đạc để lại ra sao. Điều khoản này bảo vệ cả hai bên, và cho thấy chủ nhà hiểu rằng giấy tờ cư trú của khách quyết định khách ở được bao lâu chứ không phải ý muốn của họ.
Một mẹo nhỏ hữu ích: thoả thuận trước về mạng internet (ai trả, tốc độ thế nào, sửa ra sao khi hỏng) và về tiền điện khi khách làm việc cả ngày ở nhà. Phần lớn tranh cãi với khách làm việc từ xa xoay quanh hai thứ này, không phải chuyện giấy tờ.
Doanh nghiệp Việt muốn thuê người làm việc từ xa: đừng biến dự án thành "thuê chui"
Người làm việc từ xa đang ở Việt Nam là nguồn nhân lực hấp dẫn với doanh nghiệp Việt: có kỹ năng, nói ngoại ngữ, có mặt sẵn. Cám dỗ thường gặp là giao việc theo kiểu "cộng tác", trả tiền qua tài khoản ở nước ngoài, không ký gì, coi như không có quan hệ lao động.
Cách làm này đặt cả hai bên vào rủi ro. Với người nước ngoài, nhận việc thường xuyên từ một doanh nghiệp tại Việt Nam mà không có giấy phép lao động hay xác nhận miễn là làm việc trái quy định, có thể ảnh hưởng tới việc cư trú về sau. Với doanh nghiệp, sử dụng người lao động nước ngoài không đúng quy định là vi phạm của chính doanh nghiệp. Cả hai đều mất khi có chuyện tranh chấp tiền công, vì không có giấy tờ nào chứng minh thoả thuận.
Cách đúng là xác định rõ từ đầu: đây là hợp đồng dịch vụ với một tổ chức ở nước ngoài, một hợp đồng lao động tại Việt Nam, hay một trường hợp chuyên gia sang ngắn hạn thuộc diện được xét miễn. Mỗi hình thức có thủ tục khác nhau; khi không chắc, hỏi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh hoặc luật sư trước khi ký. Danh mục "Tuyển người nước ngoài và giấy phép lao động" đi vào chi tiết.
Ở cạnh người làm việc từ xa: vài điều thực tế
Ngoài giấy tờ, người làm việc từ xa sống một nhịp khác với hàng xóm và đồng nghiệp người Việt. Vài điều giúp hai bên dễ chịu:
- Họ hay họp trực tuyến vào giờ lạ — sáng sớm hoặc khuya — theo giờ của công ty ở nước khác. Ở chung cư, một lời báo trước về giờ họp và tiếng nói tránh được nhiều phiền lòng.
- Quán cà phê là văn phòng của họ. Chủ quán có thể đặt quy ước nhẹ nhàng về chỗ ngồi lâu, ổ cắm điện, giờ cao điểm; phần lớn người làm việc từ xa sẵn lòng theo.
- Họ thường ở vài tháng rồi đi. Nếu muốn họ ở lâu, điều giữ chân họ không phải giá thuê mà là cảm giác được chào đón, mạng tốt và chủ nhà đáng tin.
- Nhiều người trong số họ có kỹ năng mà doanh nghiệp, sinh viên Việt muốn học. Những buổi chia sẻ miễn phí, nhóm học ngoại ngữ trao đổi là cách gặp nhau hợp pháp và có ích cho cả hai bên, khác với việc giao việc có trả công.
- Họ cũng là ngoại kiều, cũng cần biết 113, 114, 115, cần biết cơ quan đại diện nước mình ở đâu, cần một người Việt quen để hỏi khi có việc gấp.
Quy định về thị thực và cư trú của người nước ngoài đã thay đổi nhiều lần và có thể còn thay đổi, kể cả khả năng có loại thị thực mới. Trước mỗi quyết định lớn, hãy tra lại cổng dịch vụ công và trang của Cục Quản lý xuất nhập cảnh ở thời điểm đó.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có thị thực cho người làm việc từ xa không?
Tính đến thời điểm viết, Việt Nam chưa có loại thị thực riêng cho người làm việc từ xa. Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú phân loại theo mục đích như du lịch, lao động, đầu tư, thăm thân, học tập. Người làm việc từ xa nên theo dõi thay đổi của luật và hỏi cơ quan xuất nhập cảnh khi cần.
Người làm việc từ xa có phải nộp thuế ở Việt Nam không?
Nếu có mặt ở Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong năm dương lịch hoặc 12 tháng liên tục, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam, họ có thể được xem là cá nhân cư trú về thuế theo Luật Thuế thu nhập cá nhân. Hiệp định tránh đánh thuế hai lần có thể ảnh hưởng. Nên hỏi cơ quan thuế hoặc tư vấn thuế.
Doanh nghiệp Việt thuê người nước ngoài làm một dự án ngắn có cần giấy phép lao động không?
Làm việc cho tổ chức tại Việt Nam là lao động tại Việt Nam, kể cả khi ngắn hạn. Doanh nghiệp cần xét người đó cần giấy phép lao động, thuộc diện miễn hay không thuộc diện cấp theo quy định hiện hành, và làm thủ tục với cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh trước khi giao việc.
Chủ nhà cho người làm việc từ xa thuê theo tháng phải làm gì?
Khai báo tạm trú với công an cấp xã khi khách dọn vào và mỗi lần khách trở lại sau khi đi xa; kiểm tra hộ chiếu và thời hạn được phép ở; làm hợp đồng thuê để ở ghi đúng mục đích. Chủ nhà không cần xét khách làm việc cho ai qua mạng, nhưng không nên giúp khách khai sai mục đích ở.
Người làm việc từ xa có được mở công ty ở Việt Nam không?
Người nước ngoài có thể đầu tư, lập doanh nghiệp theo Luật Đầu tư 2020 và Luật Doanh nghiệp 2020, với điều kiện về ngành nghề và thủ tục riêng. Khi đó họ có thể được xét thị thực, thẻ tạm trú diện đầu tư. Đây là hoạt động kinh doanh thật, không phải đường tắt để có giấy cư trú.
Thành phố nào ở Việt Nam có nhiều người làm việc từ xa?
Đà Nẵng và Hội An, Đà Lạt, các quận trung tâm Hà Nội và TP.HCM thường được nhắc nhiều nhất, nhờ mạng internet ổn định, nhiều căn hộ cho thuê theo tháng và quán cà phê, không gian làm việc chung. Một số người chọn Nha Trang, Phú Quốc hoặc các thị trấn nhỏ hơn.