Người Việt trong công ty có vốn nước ngoài thường giữ một hoặc nhiều vai: thành viên góp vốn, giám đốc, người đại diện theo pháp luật; mỗi vai có quyền và trách nhiệm riêng theo Luật Doanh nghiệp 2020, và điều lệ là nơi chốt ranh giới giữa các vai. Tỷ lệ vốn quyết định bạn chặn được quyết định nào; chức danh quyết định bạn chịu trách nhiệm cá nhân đến đâu; quyền tiếp cận thông tin quyết định bạn có biết công ty đang thật sự làm gì hay không.
Nhiều người Việt nhận lời làm giám đốc hoặc đứng tên người đại diện vì tin đối tác, rồi phát hiện mình ký những giấy tờ không được đọc trọn, hay chịu trách nhiệm cho quyết định mình không tham gia. Bài này đi qua từng vai, những con số biểu quyết cần nhớ và những câu nên hỏi trước khi nhận.
Ba vai và trách nhiệm đi kèm
Một người có thể giữ cả ba vai, nhưng trách nhiệm của từng vai là riêng biệt. Biết mình đang đứng ở vai nào giúp bạn biết nên đòi quyền gì tương ứng.
| Vai | Quyền chính | Trách nhiệm chính | Rủi ro hay gặp |
|---|---|---|---|
| Thành viên góp vốn | Biểu quyết theo tỷ lệ vốn, nhận lợi nhuận, xem sổ sách | Góp đủ vốn đúng hạn; chịu trách nhiệm trong phạm vi vốn góp | Bị pha loãng khi tăng vốn, không được chia lợi nhuận như kỳ vọng |
| Giám đốc (tổng giám đốc) | Điều hành hằng ngày theo điều lệ và quyết định của hội đồng thành viên | Trung thực, cẩn trọng, vì lợi ích công ty; bồi thường nếu vi phạm | Ký quyết định do người khác chỉ đạo |
| Người đại diện theo pháp luật | Nhân danh công ty giao dịch, ký kết, đứng trước toà, cơ quan nhà nước | Chịu trách nhiệm cá nhân về thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ | Bị tạm hoãn xuất cảnh khi công ty nợ thuế, bị triệu tập khi có vụ việc |
Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty có nhiều người đại diện theo pháp luật và yêu cầu ít nhất một người cư trú tại Việt Nam. Công ty có vốn nước ngoài mà nhà đầu tư không thường xuyên ở Việt Nam hay mời người Việt giữ vai này, nên đây là vai người Việt cần cân nhắc kỹ nhất.
Những con số biểu quyết nên thuộc lòng
Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định nghị quyết của hội đồng thành viên thông thường được thông qua khi các thành viên tán thành đại diện từ 65% tổng số vốn góp của các thành viên dự họp trở lên. Một số quyết định quan trọng, như bán tài sản có giá trị từ 50% tổng giá trị tài sản trở lên, sửa đổi điều lệ, tổ chức lại hay giải thể công ty, cần từ 75% trở lên. Điều lệ có thể quy định tỷ lệ khác.
Hệ quả: một đối tác Việt giữ 30% vốn không chặn được quyết định thường (vì bên kia có 70%, vượt 65%), nhưng chặn được quyết định cần 75%. Giữ 36% thì chặn được cả quyết định thường. Giữ 20% thì không chặn được gì nếu điều lệ để mặc định. Đây là lý do những con số 25% và 35% thường xuất hiện trong đàm phán, dù người ngoài tưởng chúng tuỳ ý.
Với công ty cổ phần, tỷ lệ thông qua nghị quyết đại hội đồng cổ đông có quy định riêng, và có thể khác nhau tuỳ hình thức họp hay lấy ý kiến bằng văn bản. Dù loại hình nào, đối tác thiểu số nên đề nghị đưa vào điều lệ danh sách các quyết định cần sự đồng ý của mình, thay vì trông vào tỷ lệ mặc định có thể bất lợi.
Câu nên hỏi trước khi nhận làm giám đốc hoặc người đại diện
Quyền hạn của mình được ghi ở đâu? Yêu cầu có văn bản bổ nhiệm, điều lệ, quy chế nội bộ ghi rõ bạn được quyết gì, phải xin ý kiến ai về việc gì. Quyền hạn mơ hồ thì trách nhiệm không mơ hồ.
Ai giữ con dấu, chữ ký số, mật khẩu ngân hàng? Nếu người khác giữ chữ ký số đứng tên bạn và nộp tờ khai thuế thay, bạn vẫn là người chịu trách nhiệm về tờ khai đó. Hãy giữ quyền kiểm soát với những công cụ mang tên mình.
Mình có được xem toàn bộ sổ sách và hợp đồng không? Người đại diện không được tiếp cận sổ sách là người đứng tên cho rủi ro mà mình không nhìn thấy. Quyền này nên ghi bằng văn bản.
Khi muốn thôi, thủ tục thay người thế nào? Thay người đại diện cần nghị quyết của hội đồng thành viên và thủ tục thay đổi đăng ký doanh nghiệp. Nếu bên kia không hợp tác, bạn có thể kẹt trong vai đó lâu. Thoả thuận trước thời hạn thông báo và nghĩa vụ phối hợp khi một bên muốn rút.
Công ty có mua bảo hiểm trách nhiệm cho người quản lý không? Ở nhiều tập đoàn nước ngoài, bảo hiểm trách nhiệm cho người quản lý là thông lệ. Với công ty nhỏ thì hiếm hơn, nhưng hỏi để biết công ty nhìn nhận rủi ro của bạn ra sao.
Quyền thông tin: thứ quyết định bạn có thật sự là đối tác
Luật Doanh nghiệp 2020 cho thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn quyền kiểm tra, xem xét, tra cứu, sao chép sổ đăng ký thành viên, biên bản họp, nghị quyết, báo cáo tài chính và các hồ sơ khác của công ty. Nhưng quyền trên giấy chỉ có ích khi có cách thực hiện: tài liệu được gửi định kỳ, bằng ngôn ngữ bạn đọc được, trong thời hạn hợp lý.
Trong công ty có vốn nước ngoài, báo cáo nội bộ thường làm theo mẫu của công ty mẹ, bằng tiếng nước ngoài, đôi khi gửi qua hệ thống mà phía Việt không có tài khoản. Đối tác Việt nên đề nghị nhận báo cáo tài chính theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (bản nộp cơ quan thuế) cùng báo cáo quản trị, và biên bản họp có bản tiếng Việt. Khi có giao dịch với bên liên quan, như mua nguyên liệu từ công ty chị em ở nước ngoài, trả phí bản quyền, phí quản lý, hãy đề nghị được thông báo trước và có quyền hỏi về giá.
Giao dịch với bên liên quan là chỗ lợi nhuận của công ty có thể "chảy" ra ngoài một cách hợp pháp về hình thức. Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định về hợp đồng giao dịch với người có liên quan cần được hội đồng thành viên chấp thuận; nắm quy định này giúp bạn không bị đặt trước việc đã rồi.
Góp vốn bằng tài sản và thương hiệu: định giá là chỗ hay vỡ
Đối tác Việt thường góp bằng thứ không phải tiền: mặt bằng, nhà xưởng, quyền sử dụng đất, khách hàng, giấy phép, thương hiệu. Bên nước ngoài góp tiền, công nghệ, máy móc. Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép góp vốn bằng tài sản định giá được bằng đồng Việt Nam, nhưng tài sản phải được các thành viên định giá theo nguyên tắc nhất trí, hoặc do tổ chức thẩm định giá định giá và được chấp thuận.
Khách hàng quen và "mối quan hệ" thì không góp vốn được, vì không định giá và chuyển quyền sở hữu được. Nếu đó là thứ chính bạn mang đến, hãy chuyển nó thành điều khoản khác: hợp đồng quản lý, phần thưởng theo doanh thu, quyền chọn mua thêm phần vốn. Thương hiệu thì góp được nếu đã đăng ký bảo hộ; khi đó quyền sở hữu thương hiệu chuyển sang công ty, và nếu bạn rút khỏi công ty sau này, thương hiệu không tự quay về.
Quyền sử dụng đất góp vào công ty có vốn nước ngoài phải làm thủ tục chuyển quyền sang công ty, và công ty phải đủ điều kiện nhận theo Luật Đất đai. Góp đất xong rồi công ty giải thể, việc lấy lại đất không đơn giản. Với tài sản gia đình, đặc biệt là đất ở quê hay nhà mặt phố, nhiều người chọn cho công ty thuê dài hạn thay vì góp vốn, để giữ quyền sở hữu.
Ví dụ giả định: 30% vốn và một ghế giám đốc
Ví dụ giả định: chị Lan có kinh nghiệm mười năm trong ngành bao bì ở Bắc Ninh, được một đối tác nước ngoài mời cùng lập công ty. Đối tác góp 70% bằng tiền và máy móc, chị góp 30% bằng tiền và nhận làm giám đốc kiêm người đại diện theo pháp luật. Điều lệ dùng mẫu có sẵn, tỷ lệ biểu quyết để mặc định.
Năm thứ hai, đối tác quyết định mua nguyên liệu từ một công ty chị em ở nước ngoài với giá cao hơn nhà cung cấp trong nước. Với 70%, họ thông qua được nghị quyết thường mà không cần chị. Lợi nhuận công ty giảm, phần chia cho chị giảm theo, còn chị là người ký hợp đồng mua hàng với tư cách giám đốc. Khi cơ quan thuế xem xét giá giao dịch liên kết, chị là người được mời lên làm việc.
Nếu ngay từ đầu điều lệ ghi giao dịch với bên liên quan cần sự đồng ý của mọi thành viên, hoặc chị giữ 36% thay vì 30%, câu chuyện đã khác. Nếu chị chỉ làm giám đốc mà không làm người đại diện theo pháp luật, phần trách nhiệm cá nhân cũng nhẹ hơn. Không có gì trong ví dụ này là sai luật; nó chỉ cho thấy những con số và chữ trong điều lệ, tưởng như thủ tục, thật ra là toàn bộ quyền của đối tác thiểu số.
Rút lui có trật tự
Quan hệ đối tác nào cũng có thể kết thúc. Một lối thoát đã được bàn từ đầu giúp hai bên chia tay mà công ty vẫn chạy. Những điểm dưới đây nên có trong điều lệ hoặc thoả thuận giữa các thành viên:
- Quyền ưu tiên mua phần vốn khi một bên muốn bán, và thời hạn trả lời.
- Cách định giá phần vốn khi một bên rút: theo giá sổ sách, theo thẩm định độc lập, hay theo công thức.
- Quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn khi thành viên phản đối một quyết định lớn, theo Luật Doanh nghiệp 2020.
- Quyền kéo theo, quyền bán cùng khi bên đa số bán công ty cho người khác.
- Cam kết không cạnh tranh có thời hạn và phạm vi hợp lý sau khi rút.
- Bàn giao vai người đại diện theo pháp luật, chữ ký số, con dấu, tài liệu.
Những điều khoản này nghe như chuẩn bị cho đổ vỡ, nhưng thực tế chúng giúp quan hệ bền hơn: mỗi bên biết mình không bị nhốt, nên ít khi phải dùng tới biện pháp gay gắt.
Nếu bất đồng đã thành tranh chấp, hai bên có thể đi qua hoà giải thương mại, trọng tài thương mại nếu điều lệ hoặc hợp đồng có thoả thuận trọng tài, hoặc toà án. Lựa chọn nơi giải quyết nên được viết từ ngày đầu, vì lúc đã căng thẳng thì hai bên khó thống nhất được gì.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt làm giám đốc thuê có phải chịu nợ của công ty không?
Về nguyên tắc, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần chịu trách nhiệm bằng tài sản của công ty. Giám đốc chỉ chịu trách nhiệm cá nhân khi vi phạm nghĩa vụ người quản lý, như ký giao dịch trái điều lệ, gây thiệt hại do không trung thực, cẩn trọng, hoặc vi phạm pháp luật thuế, hình sự.
Công ty nợ thuế thì người đại diện theo pháp luật có bị cấm xuất cảnh không?
Luật Quản lý thuế 2019 cho phép tạm hoãn xuất cảnh với người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp thuộc diện bị cưỡng chế nợ thuế, trong các trường hợp luật định. Đây là rủi ro thật với người Việt đứng tên, kể cả khi không trực tiếp quyết việc nộp thuế.
Thành viên thiểu số có thể yêu cầu triệu tập họp hội đồng thành viên không?
Có. Luật Doanh nghiệp 2020 cho thành viên hoặc nhóm thành viên sở hữu từ 10% vốn điều lệ trở lên (hoặc tỷ lệ nhỏ hơn do điều lệ quy định) quyền yêu cầu triệu tập họp hội đồng thành viên để giải quyết vấn đề thuộc thẩm quyền.
Đối tác nước ngoài muốn đưa thêm thành viên mới vào, người Việt có chặn được không?
Tiếp nhận thành viên mới thường đi kèm tăng vốn điều lệ hoặc chuyển nhượng phần vốn. Thành viên hiện hữu có quyền ưu tiên góp thêm hoặc mua trước theo tỷ lệ, và điều lệ có thể yêu cầu đồng thuận. Nếu điều lệ để mặc định, tỷ lệ biểu quyết quyết định kết quả.
Có nên ký điều lệ bằng tiếng Anh không?
Hồ sơ nộp cơ quan đăng ký kinh doanh phải bằng tiếng Việt, nên điều lệ có bản tiếng Việt. Bản song ngữ dùng nội bộ thì nên ghi rõ bản nào có giá trị khi có khác biệt. Người Việt nên đọc và hiểu bản tiếng Việt, vì đó là bản có hiệu lực trước cơ quan nhà nước.
Làm giám đốc cho công ty có vốn nước ngoài mà không góp vốn thì nên đòi gì?
Hợp đồng lao động hoặc hợp đồng quản lý rõ ràng; văn bản giao quyền cụ thể; quyền tiếp cận thông tin; cam kết của chủ sở hữu bồi hoàn chi phí khi bạn bị liên đới vì quyết định của họ; và thủ tục rút khỏi vai người đại diện khi chấm dứt hợp đồng.