Từ cuối thế kỷ 19, một cộng đồng người Ấn, phần lớn gốc miền nam Ấn Độ, sinh sống ở Sài Gòn – Chợ Lớn, làm các nghề cho vay, đổi tiền, buôn vải, bán gia vị và làm công chức; họ dựng đền Mariamman, các đền Ấn khác và những thánh đường Hồi giáo mà hôm nay vẫn mở cửa ở trung tâm thành phố. Phần lớn cộng đồng này đã rời đi trong nửa sau thế kỷ 20, nhưng công trình, món ăn và ký ức về họ vẫn là một lớp quan trọng của di sản đô thị Sài Gòn.
Bài này kể họ đến từ đâu, sống quanh chợ Bến Thành ra sao, các nhóm khác nhau trong cộng đồng, những công trình còn lại và cách tham quan đúng mực. Các công trình tôn giáo được nhìn như di tích kiến trúc và nơi sinh hoạt cộng đồng.
Họ đến từ đâu và vì sao chọn Sài Gòn
Khi Sài Gòn trở thành thương cảng lớn cuối thế kỷ 19, nhiều nhóm người châu Á đến làm ăn. Người Ấn đến chủ yếu từ vùng Tamil ở miền nam Ấn Độ, trong đó có những người từ các thương điếm Pháp ở Ấn Độ như Pondichéry. Vì các thương điếm này thuộc Pháp, một số người Ấn có quốc tịch Pháp, làm việc trong bộ máy hành chính, bưu điện, cảnh sát, tòa án ở Đông Dương.
Nhóm khác đến vì buôn bán. Sài Gòn khi đó là nơi xuất khẩu gạo lớn, tiền lưu thông nhiều, nhu cầu vay vốn, đổi tiền, mua vải cao. Người Ấn đã có mạng lưới buôn bán ở khắp Đông Nam Á, từ Penang, Singapore đến Rangoon, nên mở rộng sang Sài Gòn là bước tự nhiên.
Họ tụ quanh khu trung tâm gần chợ Bến Thành, nơi có ngân hàng, bến cảng, các con phố buôn bán sầm uất. Một số sống ở Chợ Lớn, cạnh cộng đồng người Hoa. Theo các tài liệu thời đó, cộng đồng người Ấn ở Sài Gòn đông nhất vào khoảng giữa thế kỷ 20, nhưng con số được nêu khác nhau tùy nguồn, nên chỉ nên nói là vài nghìn người.
Các nhóm trong cộng đồng người Ấn
Người Chetty (Chettiar) làm nghề tài chính. Đây là nhóm thương nhân gốc Tamil nổi tiếng khắp Đông Nam Á với nghề cho vay và chuyển tiền. Ở Sài Gòn họ cho nông dân, thương nhân vay vốn làm lúa, buôn gạo. Văn phòng của họ thường là những căn phòng giản dị gần chợ, nơi người vay ra vào cả ngày.
Người Ấn theo Ấn Độ giáo. Phần lớn là người Tamil, dựng các đền thờ nữ thần Mariamman, thần Subramaniam và các vị thần khác, tổ chức lễ hội theo lịch truyền thống. Đền là nơi sinh hoạt cộng đồng, nơi gặp gỡ đồng hương.
Người Ấn theo Hồi giáo. Một bộ phận người Tamil và người từ các vùng khác của Ấn Độ theo Hồi giáo, dựng thánh đường riêng ở trung tâm Sài Gòn. Họ thường buôn vải, đồ trang sức, gia vị và mở quán ăn.
Người Ấn có quốc tịch Pháp. Nhóm làm công chức, nhân viên trong các cơ quan hành chính. Đời sống của họ gần với cộng đồng người Pháp hơn nhưng vẫn giữ liên hệ với đền, thánh đường của cộng đồng.
Nghề tài chính của người Chetty: vì sao họ quan trọng với kinh tế lúa gạo
Đầu thế kỷ 20, đồng bằng sông Cửu Long mở rộng diện tích lúa rất nhanh, gạo trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực qua cảng Sài Gòn. Người trồng lúa cần vốn mua giống, thuê người, khai hoang; người buôn gạo cần vốn để thu mua trước mùa. Hệ thống ngân hàng hiện đại khi đó chủ yếu phục vụ doanh nghiệp lớn, ít cho nông dân và tiểu thương vay. Khoảng trống ấy được người Chetty lấp vào.
Mô hình của họ dựa trên mạng lưới gia đình, dòng họ trải khắp Đông Nam Á: tiền có thể chuyển giữa Sài Gòn, Singapore, Rangoon và quê nhà Tamil qua sổ sách nội bộ, không cần ngân hàng. Họ cho vay có thế chấp, thường là ruộng đất hoặc nhà cửa, với lãi suất cao hơn ngân hàng nhưng thủ tục đơn giản hơn nhiều. Khi giá lúa sụt mạnh trong cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới đầu thập niên 1930, nhiều người vay mất khả năng trả nợ, và quan hệ giữa chủ nợ với người vay trở nên căng thẳng — một chương mà các nhà sử học kinh tế đã nghiên cứu kỹ.
Nhìn lại, người Chetty cho thấy một vai trò quen thuộc của ngoại kiều trong lịch sử: cung cấp một dịch vụ mà hệ thống địa phương chưa có, nhờ mạng lưới xuyên quốc gia. Vai trò ấy đem lại lợi ích nhưng cũng đi kèm rủi ro cho cả hai bên khi kinh tế biến động.
Gia vị, cà ri và những quán ăn: dấu vết trong bếp Sài Gòn
Dấu vết dễ thấy nhất của người Ấn ở Sài Gòn hôm nay có lẽ nằm trong bếp. Những tiệm bán gia vị của người Ấn từng cung cấp bột cà ri, nghệ, thì là, hồi, quế, ớt khô cho cả khu chợ. Người nội trợ Việt học cách nấu cà ri từ hàng xóm Ấn, rồi biến đổi theo khẩu vị địa phương: thêm nước cốt dừa, sả, khoai lang, ăn kèm bánh mì hoặc bún.
Quanh các thánh đường của người Ấn theo Hồi giáo, vẫn còn một số quán ăn phục vụ cơm cà ri, bánh mì dẹt, món cơm trộn gia vị theo lối Ấn, chủ yếu cho người trong cộng đồng và khách du lịch. Đây là nơi người Việt trẻ có thể làm quen với ẩm thực Ấn theo cách gần với nguyên bản nhất ở thành phố.
Nếu đưa đồng nghiệp hoặc khách người Ấn đi ăn, cần biết rằng nhiều người Ấn ăn chay hoặc kiêng một số loại thịt tùy theo tôn giáo và gia đình. Hỏi trước thói quen ăn uống của khách là phép lịch sự đơn giản nhưng rất được trân trọng. Món cà ri gà kiểu Việt có thể là đề tài trò chuyện thú vị: khách sẽ nhận ra vị quen của quê nhà, đồng thời thấy rõ cách người Việt đã biến món ăn ấy thành của mình qua hơn một thế kỷ. Cũng vậy, các quán ăn quanh thánh đường thường không phục vụ đồ uống có cồn, nên chuẩn bị trước cho bữa ăn sẽ đỡ lúng túng.
Những công trình còn lại và nên xem gì
Các công trình dưới đây vẫn hoạt động và đón khách tham quan trong giờ quy định. Mốc năm được ghi theo các nguồn giới thiệu phổ biến; nếu cần chính xác, nên hỏi ban quản lý từng nơi.
| Công trình | Thời điểm dựng | Nên xem gì |
|---|---|---|
| Đền Mariamman | Khoảng cuối thế kỷ 19 | Tháp cổng nhiều tầng với tượng thần nhiều màu, gian chính, những ngày lễ có rước kiệu |
| Đền Subramaniam Swamy | Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 | Kiến trúc đền Tamil nằm lọt giữa dãy nhà phố, sân trong yên tĩnh |
| Đền Thandayuthapani | Đầu thế kỷ 20 | Hành lang, tượng thần, cách bài trí đặc trưng của cộng đồng Chetty |
| Thánh đường Hồi giáo của người Ấn ở trung tâm | Thập niên 1930 | Tháp nhỏ, sân rửa, mặt tiền trắng giữa khu phố thương mại |
Đền Mariamman là nơi nổi tiếng nhất và cũng đặc biệt nhất: sau khi phần lớn người Ấn rời đi, ngôi đền vẫn được người Việt và người Hoa quanh vùng đến viếng, nên giữ được sinh khí. Đây là ví dụ đẹp của một di sản ngoại kiều trở thành di sản chung của thành phố.
Đời sống thường ngày quanh chợ Bến Thành
Người Sài Gòn lớn tuổi còn nhớ những hiệu vải của người Ấn với cuộn vải xếp cao tới trần, những tiệm đổi tiền nhỏ, những quán cà ri thơm mùi gia vị. Với người Việt thời đó, người Ấn là hàng xóm, chủ hiệu, người cho vay, người bán đồ ăn — một phần quen thuộc của khu chợ.
Các ngày lễ lớn của cộng đồng Ấn, nhất là lễ rước của đền Mariamman, từng là sự kiện cả khu phố đều biết. Đoàn rước đi qua những con đường quanh chợ, có nhạc, hoa, kiệu thần, thu hút người đứng xem.
Đời sống cộng đồng cũng có trường dạy tiếng Tamil, hội đồng hương, nghĩa trang riêng. Trẻ em lớn lên ở Sài Gòn nói được tiếng Việt, tiếng Pháp và tiếng mẹ đẻ. Nhiều gia đình có người lấy vợ hoặc chồng là người Việt, sinh ra thế hệ con lai Việt – Ấn.
Vì sao phần lớn cộng đồng đã rời đi
Từ giữa thế kỷ 20, nhiều biến chuyển cùng lúc tác động đến cộng đồng người Ấn ở Sài Gòn. Ấn Độ giành độc lập năm 1947, các thương điếm Pháp ở Ấn Độ chuyển giao cho Ấn Độ vào những năm sau đó, làm thay đổi quốc tịch và hướng đi của nhiều gia đình. Các thay đổi lớn ở Việt Nam trong nửa sau thế kỷ 20 cũng khiến hoạt động tài chính, thương mại tư nhân của họ không còn tiếp tục được như trước.
Kết quả là phần lớn người Ấn rời đi, về Ấn Độ, sang Pháp hoặc các nước khác. Một số gia đình, nhất là gia đình có người Việt, ở lại và hòa vào cư dân thành phố. Các đền và thánh đường được giữ lại, có ban quản lý chăm sóc và tiếp tục mở cửa.
Cần nói thêm rằng hôm nay lại có một cộng đồng người Ấn mới ở Việt Nam: chuyên gia công nghệ, kỹ sư, thương nhân, sinh viên. Họ khác hẳn cộng đồng xưa về nghề, nơi sống và quan hệ, và được viết ở chuyên mục cộng đồng nước ngoài hôm nay của trang.
Tham quan đền và thánh đường của người Ấn đúng mực
Nếu bạn đi một mình, cùng gia đình hoặc dẫn bạn bè, đồng nghiệp người nước ngoài đến các công trình này, vài điều sau giúp chuyến thăm suôn sẻ và tôn trọng người đang sinh hoạt ở đó:
- Hỏi trước giờ mở cửa, vì các đền và thánh đường thường đóng vào buổi trưa hoặc giờ hành lễ.
- Mặc kín vai và gối; mang theo khăn choàng nếu cần.
- Cởi giày dép khi vào gian chính, để đúng chỗ quy định.
- Không chụp ảnh người đang hành lễ, không dùng đèn chớp; nhiều nơi cấm chụp ở khu vực nhất định.
- Ở thánh đường, tránh đến vào giờ cầu nguyện chung; nam nữ có thể có khu vực riêng.
- Nếu muốn tìm hiểu sâu, hỏi người trông coi; nhiều người sẵn lòng kể lịch sử công trình bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh.
Những quy tắc này không chỉ là phép lịch sự mà còn giúp giữ cho các công trình tiếp tục mở cửa cho khách. Một di sản ngoại kiều còn sống được là nhờ cả người trong cộng đồng lẫn khách đến thăm cùng giữ gìn.
Câu hỏi thường gặp
Đền Mariamman thờ ai?
Đền thờ nữ thần Mariamman, một vị thần được người Tamil ở miền nam Ấn Độ tôn kính. Ở Sài Gòn, nhiều người Việt và người Hoa cũng đến viếng và gọi bằng tên dân gian như miếu Bà. Khi vào, nên giữ trật tự và theo hướng dẫn của người trông coi.
Người Chetty ở Sài Gòn làm nghề gì?
Người Chetty, hay Chettiar, là thương nhân gốc Tamil chuyên nghề cho vay, chuyển tiền, đổi tiền. Ở Sài Gòn đầu thế kỷ 20 họ là nguồn vốn quan trọng cho nông dân trồng lúa và thương nhân buôn gạo, trước khi hệ thống ngân hàng hiện đại phổ biến.
Còn người Ấn gốc từ thời xưa sống ở Sài Gòn không?
Còn một số ít gia đình, chủ yếu là gia đình có người Việt hoặc đã sống nhiều thế hệ ở đây. Họ thường tham gia sinh hoạt ở đền và thánh đường. Phần lớn cộng đồng xưa đã rời đi trong nửa sau thế kỷ 20.
Cà ri ở Sài Gòn có phải từ người Ấn không?
Cà ri trong bếp Việt mang dấu ấn gia vị Ấn Độ, có thể đến qua người Ấn ở Sài Gòn và qua giao thương rộng hơn trong khu vực. Món cà ri gà kiểu Việt dùng nước cốt dừa, khoai lang, sả, đã biến đổi nhiều so với cà ri Ấn và trở thành món riêng của người Việt.
Có lễ hội nào của cộng đồng Ấn còn tổ chức không?
Một số lễ truyền thống vẫn được tổ chức tại các đền, nhưng quy mô nhỏ hơn thời trước. Thời gian thay đổi theo lịch Ấn Độ hằng năm; bạn nên hỏi ban quản lý đền để biết lịch cụ thể và các quy định khi tham dự.
Người Ấn ở Sài Gòn xưa có giống người Ấn ở Việt Nam hôm nay không?
Khác khá nhiều. Cộng đồng xưa chủ yếu là người Tamil làm tài chính, buôn bán, công chức. Người Ấn hôm nay đa số là chuyên gia công nghệ, kỹ sư, quản lý, nhà đầu tư, sinh viên, đến từ nhiều bang khác nhau của Ấn Độ và sống rải rác ở các thành phố lớn.