Người nước ngoài bị trộm, cướp hoặc bị lừa ở Việt Nam trình báo với công an cấp xã nơi xảy ra hoặc nơi đang cư trú; đang bị tấn công thì gọi 113. Cơ quan nhận tin báo không được từ chối vì người trình báo là người nước ngoài hay vì việc xảy ra ở nơi khác — họ phải tiếp nhận và chuyển cho đơn vị có thẩm quyền. Với tiền bị chuyển đi qua lừa đảo, cuộc gọi đầu tiên nên là cho ngân hàng để đề nghị phong toả, cuộc gọi thứ hai mới là công an.
Phần còn lại là chứng cứ: ảnh chụp, tin nhắn, sao kê, người làm chứng, và tờ xác nhận đã trình báo. Người Việt bên cạnh — chủ nhà, đồng nghiệp, bạn bè — giúp được nhiều ở cả ba khâu: gọi điện, dịch, và giữ cho mọi thứ có thứ tự.
Trộm, cướp, lừa đảo: phản ứng đầu tiên khác nhau
Ba loại việc này cần cách xử lý đầu tiên khác nhau. Nhầm thứ tự dễ làm mất thời gian vàng.
| Tình huống | Việc đầu tiên | Việc thứ hai | Chứng cứ cần giữ |
|---|---|---|---|
| Bị giật túi, cướp trên đường | Đến nơi an toàn, gọi 113 | Trình báo công an nơi xảy ra; khoá thẻ, sim | Thời gian, địa điểm, mô tả xe và người, camera gần đó |
| Nhà bị trộm | Không chạm vào hiện trường, gọi 113 hoặc công an khu vực | Liệt kê đồ mất; báo chủ nhà, ban quản lý | Ảnh hiện trường, khoá, cửa sổ; hoá đơn đồ có giá trị |
| Bị lừa chuyển tiền | Gọi ngân hàng đề nghị phong toả, tra soát giao dịch | Trình báo công an, nộp chứng cứ | Tin nhắn, cuộc gọi, số tài khoản nhận, sao kê |
| Mất điện thoại | Khoá máy từ xa, báo nhà mạng khoá sim | Đổi mật khẩu ngân hàng, thư điện tử | Số máy, mã nhận dạng máy, ảnh hộp máy |
| Thẻ ngân hàng bị dùng trộm | Khoá thẻ qua ngân hàng | Khiếu nại giao dịch, trình báo nếu cần | Danh sách giao dịch lạ, thời điểm |
Khoá sim và tài khoản trước, trình báo sau, là vì kẻ gian thường dùng chính điện thoại vừa lấy được để nhận mã xác thực ngân hàng trong vòng vài chục phút.
Trình báo: nơi tiếp nhận và những gì cần khai
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định cơ quan, tổ chức có trách nhiệm phải tiếp nhận đầy đủ tố giác, tin báo về tội phạm; công an xã, phường là nơi tiếp nhận gần nhất. Nếu việc xảy ra ở nơi khác, công an nơi người bị hại đến vẫn tiếp nhận rồi chuyển đi. Người nước ngoài không cần tìm đúng "cơ quan có thẩm quyền" trước khi đi.
Khi khai, cố nêu đúng: thời gian, địa điểm, diễn biến, mô tả người hoặc phương tiện, tài sản mất kèm đặc điểm nhận dạng. Đồ điện tử nên có số nhận dạng máy, đồ trang sức có ảnh. Với lừa đảo, mang theo điện thoại có tin nhắn gốc và sao kê giao dịch.
Người Việt đi cùng làm phiên dịch nên dịch lời người bị hại nguyên văn, không thêm thắt cho câu chuyện "nặng" hơn. Khai quá lên dễ dẫn tới mâu thuẫn khi đối chiếu camera hay nhân chứng, làm hồ sơ yếu đi chứ không mạnh lên.
Trước khi ra về, xin giấy xác nhận đã tiếp nhận tin báo hoặc biên bản ghi lời khai, ghi tên cán bộ tiếp nhận. Đây là giấy hãng bảo hiểm, cơ quan đại diện và ngân hàng đều có thể yêu cầu.
Những kịch bản lừa hay nhắm vào người nước ngoài sống ở Việt Nam
Kẻ lừa đảo khai thác đúng chỗ người nước ngoài yếu nhất: không đọc được tiếng Việt và lo về giấy tờ cư trú. Các kịch bản lặp lại nhiều:
- Gọi điện tự xưng công an, cơ quan xuất nhập cảnh, báo thị thực "có vấn đề", đòi chuyển tiền để "xử lý" hoặc đòi thông tin tài khoản. Cơ quan nhà nước không giải quyết thị thực qua điện thoại kèm yêu cầu chuyển khoản.
- Người tự nhận "có quen" làm nhanh giấy phép lao động, thẻ tạm trú, đòi chuyển trước một khoản lớn rồi biến mất.
- Căn hộ cho thuê trên mạng với ảnh đẹp, giá hợp lý, yêu cầu đặt cọc trước khi xem nhà; "chủ nhà" đang ở nước ngoài.
- Tin nhắn giả chủ nhà hoặc giả công ty quản lý báo đổi số tài khoản nhận tiền thuê.
- Đổi ngoại tệ ngoài đường với tỷ giá hấp dẫn, bị tráo tiền hoặc đưa thiếu.
- Làm quen trên mạng, kéo dài nhiều tuần, rồi xin tiền vì một "sự cố khẩn cấp".
Cách kiểm chung cho mọi kịch bản: dừng giao dịch, gọi lại cho cơ quan hoặc người quen qua số đã biết từ trước, không qua số vừa gọi đến, và hỏi một người Việt tin cậy. Một cuộc gọi kiểm tra năm phút chặn được phần lớn vụ lừa.
Tiền bị chuyển đi: những giờ đầu quyết định
Với tiền đã chuyển cho kẻ lừa đảo, khả năng lấy lại phụ thuộc nhiều vào tốc độ. Ngân hàng của người bị hại có thể liên hệ ngân hàng nhận để đề nghị tạm khoá tài khoản nhận, nếu tiền chưa bị rút hay chuyển tiếp. Vì vậy cần gọi tổng đài ngân hàng ngay, dùng số in trên mặt sau thẻ hoặc trên trang chính thức của ngân hàng.
Ngân hàng thường yêu cầu đơn đề nghị tra soát và giấy xác nhận đã trình báo công an. Người Việt giúp nên chuẩn bị song song hai việc: một người ngồi với ngân hàng, một người đi trình báo. Chụp màn hình toàn bộ cuộc trò chuyện với kẻ gian trước khi họ xoá tin nhắn hoặc chặn liên lạc.
Nếu tiền chuyển từ tài khoản ở ngân hàng nước ngoài, người bị hại cần liên hệ cả ngân hàng đó theo kênh quốc tế của họ; chênh lệch múi giờ khiến việc này chậm hơn, nên làm song song chứ không đợi. Ghi lại giờ gọi, tên nhân viên tiếp nhận và mã yêu cầu cho mỗi cuộc gọi, vì khi khiếu nại sau này ngân hàng sẽ hỏi đã báo lúc nào.
Không trả lời những người nhắn tin tự xưng "dịch vụ lấy lại tiền bị lừa". Đây là lớp lừa đảo thứ hai, nhắm đúng vào người vừa mất tiền và đang sốt ruột.
Người Việt bên cạnh giúp được gì
Chủ nhà. Khi nhà cho thuê bị trộm, chủ nhà cùng khách trình báo, cung cấp thông tin về khoá, camera, người ra vào. Nếu khoá kém an toàn, chủ nhà nên thay ngay; khách thuê người nước ngoài đánh giá rất cao sự chủ động này.
Ban quản lý chung cư. Trích xuất camera theo yêu cầu của công an. Người thuê không tự đòi xem camera được; nhưng có thể đề nghị ban quản lý lưu giữ đoạn phim trước khi bị ghi đè.
Đồng nghiệp, doanh nghiệp. Dịch, đi cùng, giúp liên hệ ngân hàng nơi người nước ngoài mở tài khoản lương. Doanh nghiệp có thể xác nhận nhân thân, nơi làm việc khi công an hỏi.
Bạn bè, hàng xóm. Là người làm chứng, người nhắc người bị hại khoá sim và tài khoản kịp thời. Không nên đăng thông tin cá nhân của người bị hại lên mạng xã hội để "tìm đồ".
Sau khi trình báo: theo dõi vụ việc và làm hồ sơ bảo hiểm
Sau khi tiếp nhận, cơ quan có thẩm quyền xác minh và thông báo kết quả giải quyết tin báo cho người đã trình báo. Người nước ngoài sắp rời Việt Nam nên để lại địa chỉ thư điện tử, số điện thoại của một người Việt có thể nhận tin thay, và nếu cần thì uỷ quyền cho người đó theo dõi.
Với hồ sơ bảo hiểm, giấy xác nhận trình báo là chứng từ cốt lõi. Hãng bảo hiểm còn có thể yêu cầu hoá đơn mua tài sản, ảnh tài sản, bằng chứng sở hữu. Nhiều hợp đồng chỉ chi trả cho tài sản bị mất do trộm cắp có dấu hiệu đột nhập, hoặc bị cướp, và không chi trả cho đồ bỏ quên hay thất lạc.
Nếu công an tìm lại được tài sản, người bị hại sẽ được mời đến nhận lại theo thủ tục. Hãy giữ liên lạc cho đến khi vụ việc khép lại, kể cả khi đã về nước.
Nhà cho thuê bị trộm: hiện trường và trách nhiệm hai bên
Khi người thuê nước ngoài về nhà và thấy cửa bị cạy, việc đầu tiên là không bước vào nếu có khả năng kẻ gian còn bên trong; ra ngoài và gọi 113. Nếu chắc chắn không còn ai, vẫn nên giữ nguyên hiện trường cho tới khi công an đến: dấu vết trên khoá, cửa sổ, đồ đạc bị lục là thứ cơ quan điều tra cần.
Chủ nhà nên có mặt càng sớm càng tốt. Chủ nhà biết ai đang giữ chìa khoá, khi nào thay khoá lần cuối, ai từng đến sửa chữa. Danh sách này thường là đầu mối điều tra đầu tiên với các vụ trộm không có dấu vết phá khoá.
Về trách nhiệm, hợp đồng thuê nhà là căn cứ chính: ai chịu trách nhiệm bảo đảm an toàn khoá cửa, ai mua bảo hiểm tài sản. Thông thường chủ nhà không phải bồi thường tài sản riêng của người thuê nếu không có lỗi; nhưng nếu khoá hỏng đã được báo mà không sửa, hoặc người được chủ nhà giao chìa khoá liên quan, câu chuyện khác. Khi cảm xúc đã lắng, hai bên nên ngồi lại đọc hợp đồng cùng nhau thay vì đổ lỗi qua tin nhắn.
Phòng trước: thói quen nhỏ giảm phần lớn rủi ro
Không có cách nào loại bỏ hoàn toàn trộm cắp hay lừa đảo, nhưng vài thói quen dưới đây làm cho người nước ngoài trở thành mục tiêu khó hơn hẳn:
- Dùng điện thoại sát người, không cầm điện thoại phía ngoài lề đường khi đi bộ hay ngồi sau xe máy.
- Không để hộ chiếu, thẻ ngân hàng và điện thoại cùng một chỗ; mất một thứ không kéo theo mất tất cả.
- Bật xác thực hai lớp cho ngân hàng, thư điện tử bằng phương thức không phụ thuộc duy nhất vào sim.
- Thuê nhà qua xem trực tiếp, gặp người có giấy tờ sở hữu hoặc uỷ quyền rõ ràng, chỉ chuyển cọc khi đã ký hợp đồng.
- Đổi ngoại tệ ở ngân hàng hoặc tổ chức được phép, giữ chứng từ.
- Lưu sẵn số tổng đài ngân hàng và cách khoá thẻ trong một ghi chú không cần mạng để mở.
- Thoả thuận với một người Việt tin cậy: trước mọi giao dịch lạ có yếu tố gấp gáp, gọi người đó hỏi trước.
Thói quen cuối cùng đơn giản nhất mà hiệu quả nhất. Kẻ lừa đảo dựa vào sự gấp gáp và sự cô lập; một cuộc gọi cho người quen phá cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có cần mang hộ chiếu khi đi trình báo không?
Nên mang hộ chiếu hoặc thẻ tạm trú để xác định nhân thân. Nếu hộ chiếu nằm trong số đồ bị mất, mang bản chụp và bất kỳ giấy tờ nào còn lại; công an vẫn tiếp nhận trình báo và ghi nhận việc mất giấy tờ.
Công an phường có được từ chối nhận trình báo vì việc xảy ra ở phường khác không?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan nhận tin báo phải tiếp nhận đầy đủ, rồi chuyển cho nơi có thẩm quyền nếu không thuộc phạm vi của mình. Người trình báo nên xin giấy xác nhận đã tiếp nhận.
Bị lừa chuyển tiền thì có lấy lại được không?
Không có bảo đảm. Khả năng lấy lại cao hơn khi ngân hàng được báo sớm và tiền chưa bị rút. Vì vậy phải gọi ngân hàng ngay, giữ đủ chứng cứ giao dịch và trình báo công an để có cơ sở pháp lý cho việc tạm khoá tài khoản nhận.
Có nên đăng ảnh kẻ gian lên mạng xã hội không?
Nên đưa ảnh, đoạn phim cho công an thay vì tự đăng. Tự đăng có thể làm lộ thông tin của chính người bị hại, gây nhầm người, và trong một số trường hợp làm ảnh hưởng tới việc xác minh của cơ quan có thẩm quyền.
Người nước ngoài về nước rồi thì vụ việc ở Việt Nam ai theo?
Người bị hại có thể uỷ quyền bằng văn bản cho người thân, bạn bè ở Việt Nam hoặc luật sư theo dõi, nhận kết quả, nhận lại tài sản. Giấy uỷ quyền lập ở nước ngoài cần hợp pháp hoá lãnh sự theo quy định, trừ trường hợp được miễn.
Kẻ gian gọi tự xưng cơ quan xuất nhập cảnh thì kiểm tra thế nào?
Cúp máy, không chuyển tiền, không đọc mã xác thực. Liên hệ lại người bảo lãnh hoặc cơ quan quản lý xuất nhập cảnh qua kênh chính thức đã biết. Cơ quan nhà nước không yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân để giải quyết thị thực.