Khi người nước ngoài phải nằm viện ở Việt Nam, người đi cùng cần lo bốn việc ngay: báo hãng bảo hiểm để hỏi bảo lãnh viện phí, sắp xếp tạm ứng chi phí theo yêu cầu bệnh viện, xác định ai là người ký các giấy đồng ý điều trị, và giữ liên lạc với gia đình người bệnh ở nước ngoài. Cấp cứu là nghĩa vụ của mọi cơ sở y tế; những vướng mắc thật sự thường đến sau giai đoạn cấp cứu, khi bệnh viện hỏi ai trả tiền và ai quyết định.
Người đi cùng có thể là đồng nghiệp, chủ nhà, vợ hoặc chồng người Việt, hay chỉ là người hàng xóm tốt bụng. Bài này giải thích từng việc theo trình tự một lần nhập viện, kèm những chỗ người Việt nên dừng lại hỏi trước khi ký.
Chọn nơi điều trị: cấp cứu gần nhất trước, chuyển sau
Trong tình huống cấp cứu, nơi đúng là khoa cấp cứu gần nhất có đủ khả năng, không phải bệnh viện có tiếng nhất hay có khoa quốc tế. Việc chuyển viện có thể làm sau khi tình trạng ổn định, theo đề nghị của bác sĩ hoặc của người bệnh và gia đình.
Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, nhiều bệnh viện công lớn có khu khám theo yêu cầu hoặc khoa quốc tế, và có các bệnh viện tư phục vụ nhiều người nước ngoài. Ở tỉnh, khả năng giao tiếp bằng tiếng nước ngoài hạn chế hơn, nên vai trò người Việt đi cùng lớn hơn.
Khi gọi 115, xe cấp cứu thường đưa người bệnh tới bệnh viện phù hợp gần nhất theo điều phối, không theo yêu cầu chọn nơi của người nhà. Nếu tự đưa đi bằng xe riêng, hãy chọn nơi có khoa cấp cứu hoạt động suốt ngày đêm, và mang theo hộ chiếu hoặc bản chụp, danh sách thuốc đang dùng, thông tin bảo hiểm. Những thứ này giúp khâu tiếp nhận nhanh hơn vài phút, đôi khi là vài phút quan trọng.
Trước khi chuyển viện theo ý muốn, nên hỏi hãng bảo hiểm của người bệnh: hãng có mạng lưới bệnh viện bảo lãnh trực tiếp ở đâu, có chấp nhận chi phí chuyển viện không. Chuyển sang một nơi ngoài mạng lưới có thể khiến người bệnh phải tự trả trước toàn bộ rồi xin hoàn lại sau, quá trình có thể kéo dài nhiều tuần.
Tạm ứng và bảo lãnh viện phí: hiểu đúng để không bị động
Khi người bệnh nhập viện điều trị nội trú, bệnh viện thường đề nghị tạm ứng một khoản chi phí. Người nước ngoài không tham gia bảo hiểm y tế Việt Nam, hoặc tham gia nhưng đi khám không đúng nơi, sẽ chi trả theo giá dịch vụ của bệnh viện. Mức tạm ứng do bệnh viện quy định, khác nhau giữa các nơi.
Nếu người bệnh có bảo hiểm sức khoẻ quốc tế hoặc bảo hiểm du lịch, việc đầu tiên là gọi đường dây hỗ trợ của hãng, cung cấp tên bệnh viện, chẩn đoán ban đầu. Hãng có thể gửi thư bảo lãnh viện phí trực tiếp cho bệnh viện, khi đó người bệnh chỉ trả phần không được bảo hiểm. Nếu không có bảo lãnh trực tiếp, người bệnh trả trước, giữ đủ hoá đơn, bệnh án để đòi hoàn.
Người lao động nước ngoài có giấy phép lao động và hợp đồng làm việc dài hạn thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc từ năm 2018 và thường có cả bảo hiểm y tế Việt Nam qua doanh nghiệp. Bộ phận nhân sự nên kiểm tra ngay thẻ bảo hiểm y tế của họ còn hiệu lực không, nơi đăng ký khám ban đầu ở đâu, vì quyền lợi khi cấp cứu khác với khi khám thông thường.
Người Việt đi cùng không có nghĩa vụ tạm ứng thay. Nếu tự nguyện ứng tiền, nên giữ biên lai mang tên người bệnh và báo rõ với gia đình họ, để tránh hiểu lầm về sau.
Ai ký giấy đồng ý phẫu thuật, thủ thuật
Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, người bệnh có quyền được thông tin về tình trạng bệnh và quyết định việc điều trị của mình. Khi người bệnh còn tỉnh táo, chính họ ký giấy đồng ý; nếu họ không đọc được tiếng Việt, bệnh viện cần giải thích bằng cách họ hiểu được, và người phiên dịch có thể ghi tên mình là người phiên dịch.
Khi người bệnh không còn khả năng tự quyết, pháp luật ưu tiên người đại diện hợp pháp, thường là vợ hoặc chồng, cha mẹ, con đã thành niên. Với người nước ngoài sống một mình ở Việt Nam, người thân có thể đang ở nước khác. Bệnh viện khi đó liên hệ người thân qua điện thoại, thư điện tử, hoặc qua cơ quan đại diện nước họ.
Trường hợp cấp cứu đe doạ tính mạng mà không kịp có ý kiến người đại diện, pháp luật cho phép người đứng đầu cơ sở hoặc người được uỷ quyền quyết định can thiệp. Đồng nghiệp, chủ nhà, bạn bè không phải người đại diện hợp pháp; không nên ký vào ô "người nhà quyết định" chỉ vì được nhờ. Nếu ký, chỉ nên ký với tư cách người chứng kiến hoặc người phiên dịch.
Phiên dịch và giao tiếp với bác sĩ
Hỏi bệnh viện trước. Nhiều bệnh viện lớn có nhân viên nói tiếng Anh hoặc liên hệ được người phiên dịch. Ở nơi không có, người Việt đi cùng thường là cầu nối duy nhất.
Dịch đủ, không dịch "cho nhẹ". Người phiên dịch hay có thói quen làm mềm tin xấu để người bệnh khỏi lo. Với thông tin y khoa, nên dịch đúng những gì bác sĩ nói, kể cả rủi ro, để người bệnh tự quyết định.
Ghi lại tên thuốc và chẩn đoán. Chụp đơn thuốc, kết quả xét nghiệm, tóm tắt bệnh án. Gia đình và bác sĩ ở nước họ sẽ cần những thông tin này, bảo hiểm cũng vậy.
Hỏi về dị ứng và thuốc đang dùng. Người nước ngoài có thể đang dùng thuốc mang từ nước mình mà tên thương mại khác ở Việt Nam. Mang theo hộp thuốc gốc vào viện giúp bác sĩ xác định hoạt chất.
Tôn trọng riêng tư. Thông tin sức khoẻ là chuyện riêng. Người Việt đi cùng không nên tự kể chi tiết bệnh tình cho người ngoài, kể cả đồng nghiệp chung công ty, khi người bệnh chưa đồng ý.
Nằm viện lâu và chuyện hạn tạm trú
Một lần nằm viện vài tuần dễ làm người nước ngoài quên hạn thị thực hoặc thẻ tạm trú. Quá hạn cư trú, dù vì lý do bệnh, vẫn là tình trạng phải xử lý với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh khi xuất cảnh. Cách tránh là chủ động đề nghị gia hạn tạm trú trước khi hết hạn, với giấy xác nhận của bệnh viện về thời gian điều trị.
Người đứng ra đề nghị là cơ quan, tổ chức, cá nhân đã mời, bảo lãnh người nước ngoài; với khách du lịch tự đi, có thể làm với sự hỗ trợ của cơ sở lưu trú hoặc theo hướng dẫn của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh nơi điều trị. Quy trình cụ thể thay đổi theo thời điểm; nên hỏi trực tiếp cơ quan quản lý xuất nhập cảnh công an cấp tỉnh.
Doanh nghiệp có người lao động nước ngoài nằm viện dài ngày cũng cần xem lại giấy phép lao động và hợp đồng, nhưng tuyệt đối không nên chấm dứt hợp đồng vì lý do ốm đau trong thời gian pháp luật bảo vệ người lao động điều trị theo Bộ luật Lao động 2019.
Đưa người bệnh về nước điều trị
Khi bệnh nặng, kéo dài, nhiều gia đình muốn đưa người thân về nước. Có hai cách: đi chuyến bay thường kèm giấy xác nhận đủ sức khoẻ bay của bác sĩ, hoặc vận chuyển y tế bằng máy bay chuyên dụng có đội y tế đi kèm. Cách thứ hai rất tốn kém, thường chỉ thực hiện được khi bảo hiểm có quyền lợi sơ tán y tế và đồng ý chi trả.
Quyết định này do bác sĩ điều trị, gia đình và hãng bảo hiểm cùng đưa ra. Người Việt bên cạnh có thể giúp ở các khâu: xin tóm tắt bệnh án bằng tiếng Anh nếu bệnh viện làm được, liên hệ hãng bay về yêu cầu riêng với hành khách đang điều trị, và xử lý đồ đạc, nhà thuê sau khi người bệnh rời đi.
Hãng bay thường đòi giấy xác nhận đủ điều kiện bay theo mẫu riêng và gửi trước vài ngày. Nếu người bệnh cần bình oxy, cáng hay người hộ tống, phải báo sớm hơn nữa. Đặt vé xong rồi mới hỏi là cách dễ mất vé nhất.
Chăm người bệnh: nếp bệnh viện Việt Nam mà người nước ngoài ít biết
Ở nhiều bệnh viện Việt Nam, đặc biệt bệnh viện công, người nhà thường ở lại chăm người bệnh: đưa đi chụp chiếu, lấy thuốc, mua đồ ăn, giúp vệ sinh. Người nước ngoài quen với hệ thống mà điều dưỡng làm hầu hết việc này thường bất ngờ khi được hỏi "người nhà đâu".
Với người nước ngoài sống một mình, câu hỏi này cần trả lời sớm. Doanh nghiệp có thể sắp xếp đồng nghiệp thay phiên trong mấy ngày đầu; nhiều bệnh viện có dịch vụ hộ lý hoặc giới thiệu người chăm bệnh, nên hỏi rõ cách đăng ký qua bệnh viện thay vì nhận người tự đến chào. Khu điều trị theo yêu cầu thường có nhân viên làm nhiều việc hơn, ít cần người nhà túc trực.
Đồ ăn là chuyện nhỏ nhưng dễ bị quên: người bệnh có chế độ ăn riêng, dị ứng, hoặc không quen đồ ăn bệnh viện. Hỏi bác sĩ được ăn gì trước khi mang đồ vào. Người thân ở nước ngoài thường yên tâm hơn nhiều khi nhận được tin ngắn mỗi ngày từ một người Việt cụ thể, kèm một bức ảnh người bệnh đang nghỉ nếu họ đồng ý.
Trước khi ra viện: xin đủ giấy tờ một lần
Quay lại bệnh viện xin bổ sung giấy sau khi người bệnh đã về nước là việc rất mất công. Trước ngày ra viện, người đi cùng nên đề nghị phòng hành chính khoa và quầy thu ngân chuẩn bị:
- Giấy ra viện và tóm tắt bệnh án, nếu được thì có thêm bản tiếng Anh.
- Hoá đơn và bảng kê chi tiết các khoản đã thu, ghi đúng họ tên như trên hộ chiếu.
- Đơn thuốc khi ra viện và lịch tái khám.
- Kết quả chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm quan trọng, có thể xin bản sao hoặc tệp điện tử.
- Giấy chứng nhận nghỉ việc hưởng bảo hiểm xã hội nếu người bệnh là người lao động có tham gia.
- Giấy xác nhận thời gian điều trị nếu cần dùng để gia hạn tạm trú hoặc nộp cho hãng bảo hiểm.
Họ tên trên mọi giấy tờ phải khớp với hộ chiếu, kể cả thứ tự họ và tên. Người nước ngoài có tên dài hoặc nhiều phần tên rất hay bị ghi lệch, và hãng bảo hiểm có thể trả hồ sơ chỉ vì một chữ.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được dùng bảo hiểm y tế Việt Nam không?
Có, nếu họ thuộc diện tham gia, phổ biến nhất là người lao động nước ngoài có giấy phép lao động và hợp đồng lao động theo quy định. Khách du lịch, người ở theo thị thực ngắn hạn thường không có, nên cần bảo hiểm sức khoẻ hoặc du lịch tư nhân.
Đồng nghiệp người Việt có ký giấy đồng ý phẫu thuật cho người nước ngoài được không?
Đồng nghiệp không phải người đại diện hợp pháp của người bệnh. Khi người bệnh tỉnh, họ tự ký; khi không tỉnh, bệnh viện liên hệ người thân hoặc người đứng đầu cơ sở quyết định trong cấp cứu. Đồng nghiệp chỉ nên ký với tư cách phiên dịch hoặc người chứng kiến.
Bệnh viện có giữ hộ chiếu của người nước ngoài để bảo đảm thanh toán không?
Không nên chấp nhận việc giao hộ chiếu gốc để bảo đảm viện phí. Hộ chiếu là giấy tờ của nhà nước cấp cho công dân, người bệnh cần nó cho nhiều thủ tục. Nếu bệnh viện yêu cầu giấy tờ, có thể đưa bản chụp hoặc làm giấy cam kết thanh toán.
Bảo hiểm của người nước ngoài từ chối trả thì làm gì?
Đề nghị hãng trả lời bằng văn bản, ghi rõ điều khoản căn cứ. Kiểm tra xem đã nộp đủ chứng từ, báo trong thời hạn chưa. Nếu vẫn tranh chấp, người được bảo hiểm làm việc với hãng theo cơ chế khiếu nại ghi trong hợp đồng hoặc pháp luật của nước nơi ký hợp đồng.
Có cần báo cơ quan đại diện khi người nước ngoài nằm viện không?
Không bắt buộc với mọi trường hợp. Nên báo khi bệnh nặng, người bệnh bất tỉnh và không liên lạc được gia đình, hoặc khi cần giấy tờ để đưa về nước. Cơ quan đại diện có thể giúp tìm người thân và hỗ trợ thủ tục lãnh sự.
Người nước ngoài nằm viện quá hạn thị thực có bị xử lý không?
Quá hạn tạm trú vẫn là vi phạm phải xử lý khi xuất cảnh, dù lý do là chữa bệnh. Hoàn cảnh bệnh tật thường được xem xét, nhưng cách an toàn nhất là người bảo lãnh đề nghị gia hạn trước khi hết hạn, kèm xác nhận của bệnh viện.